Categoriearchief: Brené Brown

Creative Interchange and pop songs


Since January this year I go out for a walk every day. I’m living near a little wood and this daily exercise regulates my blood sugar level, makes me less stressful and gives me lots of ideas. Most of the time, while walking at a reasonable speed (6 km per hour), I’m listening to pop music, mostly of my younger days. It struck me that a lot of those songs make me think of the Creative Interchange process. I’ve learned years ago – from books and videos of the late Stephen R. Covey – that one does not appreciate reality as it is; one appreciates reality as one’s mindset allows one to. Since my mindset is Creative Interchange ‘colored’, my thus way colored spectacles see Creative Interchange almost everywhere; even in the lyrics of pop songs, as you can read in the following pages.

Sometimes Creative Interchange is hidden in an expression or a line, at other times in a verse or the chorus. On a rare occasion the whole song brings my thoughts back to the process we’re all born with and to which we should be ultimately committed (cf. Henry Nelson Wieman, ‘Man’s Ultimate Commitment[i]).


A song that describes the struggle of being and staying committed to Creative Interchange is Billy Joel’s “The River of Dreams”. In this song the wording of the chorus changes slightly each time it’s sung and the song starts with a first version of it:

In the middle of the night
I go walking in my sleep
From the mountains of faith
To a river so deep

Indeed, one has to have faith to commit oneself to live Creative Interchange because living this life giving process is far from easy.

The first verse explains why Billy Joel goes to the deep river:

I must be looking for something
Something sacred I lost
But the river is wide
And it’s too hard to cross

The metaphor Billy Joel uses here to explain the goal of his action is “crossing a deep river, to find what he’s looking for” and what he’s looking for is ‘something sacred” he “lost”. In my mind that “something” is what Charlie Palmgren calls one’s Intrinsic Worth. The second verse digs deeper in the task:

And even though I know the river is wide
I walk down every evening and I stand on the shore
And try to cross to the opposite side
So I can finally find out what I’ve been looking for

Living Man’s Ultimate Commitment (cf. Henry Nelson Wieman’s book) from the inside out is not only far from easy and does need courage; it’s a never-ending story (“every evening”) that demands persistency in action.

Then the second version of the chorus follows:

In the middle of the night
I go walking in my sleep
Through the valley of fear
To a river so deep

“The valley of fear” sounds to me as the danger of the Vicious Circle, which has to be overruled in order to be able to stay committed to Creative Interchange.

Verse three digs still deeper regarding what he’s been looking for:

And I’ve been searching for something
Taken out of my soul
Something I would never lose
Something somebody stole

As already pointed out, what’s “taken out of my soul” is one’s Intrinsic Worth that one “would never lose and has been stolen.” That “somebody” is the Vicious Circle. Looking to regain one’s Intrinsic Worth, i.e. living Creative Interchange from within, makes one tired and frustration is looming around the corner according to the next verse:

I don’t know why I go walking at night
But now I’m tired and I don’t want to walk anymore
I hope it doesn’t take the rest of my life
Until I find what it is that I’ve been looking for

Indeed, living Creative Interchange does not equal immediate success. Yoda would say: “May the Force be with you!” In the next version of the chorus:

In the middle of the night
I go walking in my sleep
through the jungle of doubt
to a river so deep

The changed line – “Through the jungle of doubt” – underlines the fact that one has to tolerate ambiguity while living Creative Interchange! This is explained in the next verse:

I know I’m searching for something
something so undefined
that it can only be seen
by the eyes of the blind

In the middle of the night

The “Something so undefined, that it can only be seen by the eyes of the blind” is, to me, Creative Interchange itself. This verse makes me think of the end paragraphs of Henry Nelson Wieman’s ‘Man’s Ultimate Commitment’, book that describes Creative Interchange in all its forms:

“I know that I cannot be in error in holding the belief that I am at least partially in error concerning the character of the reality to which I am ultimately committed. Hence I know with certainty that I am ultimately given to what is more than, and in some respects different from, everything affirmed in this book. With this triumph over error I make my last commitment: I cast my error, my failure, and my guilt into the keeping of creative and transformative power.”[ii]

The next verse:

I’m not sure about a life after this
God knows I’ve never been a spiritual man
Baptized by the fire, I wade into the river
That runs to the promised land

This means to me: don’t count on a life after this and the “unbearable lightness of being” resides in living Creative Interchange from within, here and now in order to reach, perhaps, the “promised land”.

The last version of the chorus:

In the middle of the night
I go walking in my sleep
through the desert of truth
to the river so deep

Points out that, to find the Promised Land, one has to cross “the desert of truth”. Truth means here, to me, not the truth with a major ‘T’: it means seeing reality as it is. Which makes me think of a famous quote of Marcel Proust, which I used in the introduction of my book Creatieve Wisselwerking [iii](Creative Interchange):

“The real act of discovery consists not in finding new lands,

but in seeing with new eyes.”

The last verse closes Bill Joel’s description of Creative Interchange:

We all end in the ocean
We all start in the streams
We’re all carried along
By the river of dreams

In the middle of the night

“We all start in the streams” means, to me, we’re all born with this process; the process Henry Nelson Wieman discovered seeing with new eyes and which he coined Creative Interchange. We all start in the Flow, so to speak, having the Forceto “be carried along by the river of dreams.”


An example of a song having a chorus related to Creative Interchange and the living of it is Bob Seger’s “Against the wind”. As you know, and as we’ve seen above, the chorus of a song is not only the most repeated section; it is there where you can find the real meaning of a song. The chorus is supposed to be the most memorable part of the song and is almost always of greater musical and emotional intensity than the verses. That’s definitely the case in “Against the wind”:

Against the wind

We were running against the wind

We were young and strong,

we were running Against the wind

Someone who’s committed to live Creative Interchange is someone who Friedrich Nietzsche calls a “Free Spirit”[iv]; one “who goes against the herd” and “onwards along the path of wisdom” in order to “improve society.” Henry Nelson Wieman calls this the Creative Selfwho transforms the created self towards the Original Selfand in doing so one improves one’s culture. Such a one is definitely “running against the wind.”

As some of you know, I’m still writing columns and essays around Creative Interchange for the sake of my three grandchildren. If life taught me one thing, it is that we have the responsibility to prepare them to be able to cope with the difficulties of life. In other words that they become agile and resilient. One of the side effects of accepting this responsibility is that one will be remembered positively by one’s own kind and therefor will live longer. To me, my ‘end’ task is that I introduce my three grandchildren to Creative Interchange, the Process of Life. Of course, they are at the moment on the one hand too young to grasp the real meaning of Creative Interchange, its conditions and the needed behaviors and, on the other hand, I will probably not live long enough to explain them the process in detail. Therefor I live Creative Interchange as good as I can, use every opportunity to talk and write about it and store my ramblings in the cloud, by publishing them on my own website and on public sites as Slideshare, YouTube. This is also the reason that this particular column will be my last one written on behalf of a lager ‘public’. From today on I’ll only write columns for the sake of Eloïse, Edward and Elvire. I’ve started already and the columns I’ll write in the course of let’s say a year could be published (but will not) as a book with the title ‘Stay Awake!”.


A song about helping others to discover and live Creative Interchange is Billy Joel’s “Innocent man”. Let’s take a close look at the lyrics of that song, and I give you some personal interpretations:

Some people stay far away from the door
If there’s a chance of it opening up
They hear a voice in the hall outside
And hope that it just passes by

Which means to me that some people stay away from Creative Interchange and hope that “it just passes by”. They want to stay at the level of their current created self; they don’t want to make it an evolving self.

Some people live with the fear of a touch
And the anger of having been a fool
They will not listen to anyone
So nobody tells them a lie

This explains the reason for their behavior. They live in the cage of their Vicious Circle and do not want to break free; they do not want to listen to anyone, let alone to appreciative understand what others try to convey:

I know you’re only protecting yourself
I know you’re thinking of somebody else
Someone who hurt you
But I’m not above
Making up for the love
You’ve been denying you could ever feel
I’m not above doing anything
To restore your faith if I can

I understand why people can be victim of their Vicious Circle and hide themselves in their closed mindset, the ‘demands and expectations’ frame of reference that they won’t let being changed Charlie Palmgren would argue.

Some people see through the eyes of the old
Before they ever get a look at the young
I’m only willing to hear you cry
Because I am an innocent man
I am an innocent man
Oh yes I am

Indeed, people look through their colored glasses en don’t see reality in a fresh young way. Since I’m not responsible of the fact that the other is prisoner of their Vicious Circle; “I am an innocent man” and “ I’m only willing to hear you cry.”

Some people say they will never believe
Another promise they hear in the dark
Because they only remember too well
They heard somebody tell them before

People who hide in their closed mindset don’t want to believe anything that would rescue them from that mindset, since “they heard somebody tell them before.”

Some people sleep all-alone every night
Instead of taking a lover to bed
Some people find that it’s easier to hate
Than to wait anymore

Those people are not really interconnected anymore with others and therefor Creative Interchange with others has no chance.

I know you don’t want to hear what I say
I know you’re gonna keep turning away
But I’ve been there and if I can survive
I can keep you alive
I’m not above going through it again
I’ve not above being cool for a while
If you’re cruel to me I’ll understand

I appreciatively understand the mindset of the people victim of the Vicious Circle, since I’ve been there too and I know how I survived, so thus know by experience what can keep others alive. “I’m not above going through it again” and help others to discover Creative Interchange. And if the other does not accept my offer I’ll understand.

Some people run from a possible fight
Some people figure they can never win
And although this is a fight I can lose
The accused is an innocent man
I am an innocent man
Oh yes I am
An innocent man

I know the flight syndrome all too well and thus know that “some people figure they can never win” and although I know that helping others to discover Creative Interchange – which is according to the lyrics here “a possible fight” – is never easy, and the risk is always there that I won’t succeed, I’ll go ahead with it, since “I am an innocent man.”

You know you only hurt yourself out of spite
I guess you’d rather be a martyr tonight
That’s your decision
But I’m not below
Anybody I know
If there’s a chance of resurrecting a love
I’m not above going back to the start
To find out where the heartache began

Still knowing that some people won’t leave their cage (i.e. Vicious Circle), if “there’s a chance of resurrection a love” (i.e. resurrection Creative Interchange), “I’m not above going back to the start to find out where the heartache began”, which means fueling the Creative Interchange process, so that the Vicious Circle spins backwards until one is reconnected with one’s Intrinsic Worth; pictured here as the two spinning raders:

Some people hope for a miracle cure
Some people just accept the world as it is
But I’m not willing to lay down and die
Because I am an innocent man

I am an innocent man
Oh yes I am
An innocent man

Living Creative Interchange from within is not a miracle cure, it’s “accepting the world as it is” and “I’m not willing to lay down and die” because of my Vicious Circle. “I am an innocent man” who lives Creative Interchange from within as good as he can; rising strong each time he stumbles and falls because of his own Vicious Circle.


Another, more recent, pop song that has a chorus that is, to me, related to Creative Interchange and the living of it is Mumford & Sons: “Sigh no More”. This chorus is even repeated three times, so you can’t miss it.

Love that will not betray you, dismay or enslave you,
It will set you free
Be more like the man you were made to be
There is a design,
An alignment to cry,
Of my heart to see,
The beauty of love as it was made to be

Since one of the synonyms for Creative Interchange is unconditional love, you understand that this chorus caught my ear. The fact that it’s repeated three times helped of course. I know from experience that Creative Interchange will a) “not betray you, dismay or enslave you” and that b) “it will set you free”. And although I know that I’m not there yet (and most probably never will be), Creative Interchange helps tremendously to “be more like the man you were made to be” i.e. your Original Self. That Original Self is Mumford & Sons “design”, “an alignment to cry, of my heart to see”. So one has to be aware of “the beauty of love as it was made to be.” Indeed, “Sigh no More”, that’s the way, it’s not an easy path (it’s “an alignment to cry”) and it’s the only path I know. In other words: Becoming a Leader is Becoming Your Original Self [v].


Another song of Mumford & Sons is, to me, about the eternal struggle between Creative Interchange and the Vicious Circle. Let me present how I appreciatively understand Roll Away Your Stone:

Roll away your stone I will roll away mine
Together we can see what we will find
Don’t leave me alone at this time
For I am afraid of what I will discover inside

“Roll away your stone I will roll away mine”, means to me: ‘Take of your mask, I’ll take of mine’ or ‘let’s take down the barriers of our Vicious Circle and let’s reconnect with our Original Worth. “Together we can see what we will find”, being authentic and aware we will discover our truth together. “Don’t leave me alone at this time, for I am afraid of what I will discover inside”; let’s continue to stay in creative interchange, since I am afraid what I will discover through awareness. What I will discover are the ‘demons’ of my Vicious Circle and I do not want to face them alone and awareness will make clear that I have to transform myself, which is scaring.

You told me that I would find a home
Within the fragile substance of my soul
And I have filled this void with things unreal
And all the while my character it steals

‘You’ in this verse is ‘God’, thus Creative Interchange (according to Henry Nelson Wieman) and without God/Creative Interchange our soul is a void, which is filled up “with things unreal”, due to the Vicious Circle. “And all the while my character it steals”: the Vicious Circle is deluding us and only Creative Interchange can bring us true happiness.

And darkness is a harsh term don’t you think
And yet it dominates the things I see

We’re unwilling to transform ourselves and although “darkness is a harsh term” for staying in our present state (the created self), we appreciatively understand that this state dominates the things we see. If we really want to transform, we “shall have to pay to pay the price” (of living Creative Interchange) in order to be able “to keep the change” (my preferred quote of Charlie Palmgren).

It seems that all my bridges have been burned
But you say ‘That’s exactly how this grace thing works’
It’s not the long walk home that will change this heart
But the welcome I receive with every start

The singer realizes it seems that God/Creative Interchange is the only real answer, even though it doesn’t make sense to him that he would deserve God/Creative Interchange after all he has done, being prisoner of his own Vicious Circle. But grace isn’t something you earn, it’s given freely, that’s “how it works”. “It’s not the long walk home that will change this heart” refers to the Bible story ‘The Prodigal Son’, which demonstrates that the journey home is long and hard and comes before the joy. The story is about a son who dishonors his father and takes his inheritance and moves out of the house. He ends up gambling away all his money and having to humble himself to go home and beg his father to take him back. His journey home is hard and he doesn’t think his father will welcome him home. “But the welcome I receive with every start”, refers to the welcome of the father in this Biblical story, who gives a feast to welcome the return of his son. This means that after each time we fell, due to our Vicious Circle, we can rise up again; which makes me think of Brené Brown’s book ‘Rising Strong’ [vi]

Darkness is a harsh term don’t you think
And yet it dominates the things I see
Darkness is a harsh term don’t you think
And yet it dominates the things I see

See above for my interpretation of the chorus.

Stars hide your fires
For these here are my desires
And I will give them up to you this time around
And so I’ll be found
With my stake stuck in this ground
Marking the territory of this newly impassioned soul


“Stars hide your fires, for these here are my desires ” is a reference to Macbeth: “Stars, hide your fires; let not light see my black and deep desires” showing that the singer is ashamed of his sins and does not want them seen in the light. “And I will give them up to you this time around” meaning that he surrenders to God/Creative Interchange. “And so I’ll be found, with my stake stuck in this ground, making the territory of this newly impassioned soul” meaning that through Creative Interchange one is reborn an has an enhanced passion, which one did not have before.

And you, you’ve gone too far this time
You have neither reason nor rhyme
With which to take this soul that is so rightfully mine

The ‘You’ in these sentences is the old you, prisoner of the Vicious Circle. The ‘new you’ takes over the control of his soul from the inside out through his ultimate commitment to Creative Interchange.


In fact, a lot of songs of the group Mumford and Sons make me think of Creative Interchange. It would take many more pages to discuss them all. For obvious reasons I finish this column presenting Awake My Soul. This song is, to me, about wanting desperately to live Creative Interchange, which is far from easy, knowing that a) I can’t live it as much as I need it and b) I’m too often stuck in my personal Vicious Circle, which prohibits my living Creative Interchange. The song starts with the chorus:

How fickle my heart and how woozy my eyes
I struggle to find any truth in your lies
And now my heart stumbles on things I don’t know
My weakness I feel I must finally sho

“How fickle my heart” means to me, I often can’t make up my mind and “how woozy my eyes,” makes me think of how often I felt the pain that has been inflicted upon me through my personal Vicious Circle.”I struggle to find any truth in your lies”: my Vicious Circle has lied that many times to me, so that now I don’t know any more what to trust. “And now my heart stumbles on things I don’t know, this weakness I feel I must finally show”: I’m struggling with the truth that has come out and I must learn to tolerate my ambiguity. If I want to be authentic, I must admit and show, without fear, my confusion and don’t be ashamed of it.

Lend me your hand and we’ll conquer them all
But lend me your heart and I’ll just let you fall
Lend me your eyes I can change what you see
But your soul you must keep, totally free
Har har, har har, har har, har har

“Lend me your hand and we’ll conquer them all, but lend me your heart and I’ll just let you fall”: is about collaboration the Creative Interchange way, this can be seen as Love in the sense of Agape, not in the sense of ‘falling in love’. I need authentic interaction, and through ‘falling in love’ we’ve learned to play the Vicious Circle games.
“Lend me your eyes I can change what you see, but your soul you must keep, totally free”: I can show you the world, I can show you things beyond your wildest imagination, but you have to keep your soul free from me. I can make you see and what you make of what you see is up to you. I refuse to ‘control’ you (from the outside in); you’ll have to control yourself (from the inside out).

Awake my soul
Awake my soul

(followed by the chorus):
How fickle my heart and how woozy my eyes
I struggle to find any truth in your lies
And now my heart stumbles on things I don’t know
My weakness I feel I must finally show
Har har, har har, har har, har har

“Awake my soul” is a plea for Creative Interchange and makes me think of Anthony de Mello SJ’s “Wake up!”[vii].

In these bodies we will live, in these bodies we will die
And where you invest your love, you invest your life
In these bodies we will live, in these bodies we will die
And where you invest your love, you invest your life

We’re body and soul. “In these bodies we will live, in these bodies we will die” that’s right, and “where you invest your love, you invest your life”. Investing in your life means investing in Creative Interchange: your created self becomes an evolving self, towards the Original Self. In order to do that, the following is necessary:

Awake my soul
Awake my soul
Awake my soul
For you were made to meet your maker


Wake up to Creative Interchange, become aware of Creative Interchange, break free from the Vicious Circle and commit yourself to Creative Interchange: “For you were made to meet your maker”, you were made to become the leader you were born.


I could go on with ‘Learning to Fly’ by Pink Floyd, ‘Psycho Chicken’ by The Fools, ‘What if God was one of us’ by Joan Osborn and my other songs. Let’s conclude with a wish: next time you’re listening to a song, listen well and do appreciatively understand the lyrics, perhaps they will learn you something about Creative Interchange, like I do.


[i]Wieman, Henry Nelson. Man’s Ultimate Commitment. Lanham, MA : University Press of America®, Inc. 1991 (Originally published: Carbondale, IL: Southern Illinois University Press, 1958).

[ii]Ibid. pp. 305-306.

[iii]Roels, Johan. Creatieve wisselwerking. Nieuw business paradigma als hoeksteen voor veiligheidszorg en de lerende organisatie.Leuven-Apeldoorn: Garant. 2001. p. 13.


[v]Moxley, Russ S. Becoming a Leader Is Becoming Yourself.Jefferson, NC: McFarland & Company, Inc. 2015.

[vi]Brown, B., Rising Strong. New York, NY: Spiegel & Grau. 2015.

[vii]De Mello, A., Awareness: a de Mello spiritual conference in his own words.Edited by J. Francis Stroud. New York, NY: Image Books, Doubleday. 1992.

Over Vallen, Opstaan en weer Doorgaan Deel III: Dienen we (iets) te veranderen ?!?



Dit deel gaat over de vraag: “Wil ik terug en meer vanuit m’n volle mens-zijn leven?” Het antwoord op deze vraag zal ons leiden naar wat er dient te veranderen om een nieuw en nu hopelijk succesvol verhaal te schrijven.

In deze reeks van het ‘sterk-weer-opstaan’ proces ben ik gekomen aan het middendeel. Gezien dit proces op de keper beschouwd het van binnenuit beleven van creatieve wisselwerking is, kan dit deel gevisualiseerd worden door het midden van het cruciale dialoogmodel[i].

In dat midden komen we eerst de ‘delta’ tegen:

Delta (del-ta) zelfstandig naamwoord: de vierde letter van het Griekse alfabet – het wiskundig symbool voor verschil. De hoofdletter delta is een driehoek.

Het is het verschil – de delta – tussen (a) wat we hebben nu we ons verhaal correct onder ogen hebben gezien, ontdaan van alle verzinsels en franjes en b) wat je jezelf toewenst om terug vanuit je volle mens-zijn te kunnen leven. Anders gesteld, de delta is het verschil tussen ons inzicht (in de realiteit) en onze behoeften.

Ik hou eigenlijk meer van het begrip delta dan het begrip ‘verschil’ hoewel ze hetzelfde betekenen. Het driehoek symbool neemt me terug mee naar het drieluik waar het om gaat en dat door m’n model wordt gevisualiseerd: Denken (delen I & II) – Verbinden/Voelen (deel III) – Doen (delen IV en V).

Wanneer we ons val-verhaal ten volle waarderend begrepen hebben, voelen we, uitgerekend door ‘de delta’, emoties en gevoelens. Die kunnen voor ‘knee-jerk’ reacties zorgen. We kunnen er echter van binnen uit voor zorgen dat dit soort reacties geen kans krijgen. We reageren onze emoties en gevoelens niet direct af door te vechten (naar de ander slaan), te vluchten (de ander ‘de schuld’ geven) of te verstijven (dichtklappen – ‘shit happens’). Zelfs indien we de fout aan onszelf toewijzen, voelen we ons vooral geen mislukkeling, we erkennen de emoties en gaan die van binnen uit beheersen. Wij verwijten ons niets, wij voelen ons, indien nodig, wel aansprakelijk; aansprakelijkheid is jezelf verantwoordelijk stellen voor specifieke daden en de gevolgen ervan. Aansprakelijkheid is een voorwaarde voor sterke relaties en een dito bedrijfscultuur. Voor aansprakelijkheid is authenticiteit, moed en actie nodig teneinde je excuses aan te bieden en het goed te maken. Het vraagt om kwetsbaarheid. We moeten onze eigen gevoelens onder ogen zien en ons gedrag en onze keuzes zien te verzoenen met onze waarden en normen. Wij weigeren dat onze emoties ons van “buiten naar binnen’ beheersen, Met andere woorden: onze emoties controleren ons niet. Wij weigeren de slachtofferrol! Zelfs als onze val ons overkomt zonder dat we in enige mate aansprakelijk zijn, weigeren we de slachtofferrol op te nemen en krabbelen recht… “the fighter still remains!” We werken van uit een paradigma van binnen uit betrokkenheid, niet vanuit het ‘outside-in’ controle paradigma

Uiteraard hangt de kwaliteit van deze emoties en gevoelens af van het miskleun-verhaal en de context. Ik ga er verder van uit dat je die emoties niet laat afketsen of uithaalt naar iemand uit jouw omgeving. “You may not control all the events that happen to you, but you can decide not to be reduced by them.” schreef Maya Angelou in “Letter to my Daughter’[ii]. Wat je niet mag laten gebeuren, is dat jouw zelfvertrouwen sneuvelt door jouw falen. Zelfvertrouwen en fouten maken kunnen perfect naast elkaar bestaan, als we het maar goed blijven maken, blijven handelen naar onze waarden en normen, en schaamte en verwijten meteen ten goede ombuigen. Wat de context of de omvang ervan ook was, falen gaat gepaard met het gevoel dat we een deel van onze persoonlijke macht zijn kwijtgespeeld. Ik hou in dit verband enorm van Martin Luther King’s quote: “Power, properly understood, is the ability to achieve purpose.” Wij hebben de persoonlijke macht om ons persoonlijk doel te bereiken. Het gaat over het uitoefen van persoonlijke macht van binnen uit teneinde ons doel te bereiken. Vandaar dat in ons ‘Cruciale dialoogmodel’ in het midden de persoonlijke eigenschappen – Intrinsieke Waarde, Kernwaarden, Kernkwaliteiten, Persoonlijk Doel, Positieve Intentie en Persoonlijk Engagement – verenigd zijn.

Door ons terug te verbinden met onze Intrinsieke Waarde en onze persoonlijke Vicieuze Cirkel niet alleen te stoppen maar ‘terug te draaien’, door het beleven van creatieve wisselwerking, komen we ook terug in verbinding met ons persoonlijk doel en geven we onszelf terug de macht om dit doel te bereiken. We smoren de opwellende machteloosheid in de kiem, want we weten dat machteloosheid leidt tot angst en wanhoop. Wanhoop is niet meer vertrouwen in het creatief wisselwerkingsproces. Het is de spirituele woestijn waarin je gelooft dat het morgen net zo zal zijn als vandaag. Het tegenovergestelde van wanhoop is hoop. Die is verankerd is in het creatief wisselwerkingsproces: dat je het morgen beter kunt hebben door je doelen te stellen, de wegen te creëren naar die doelen toe en de vasthoudendheid en het doorzettingsvermogen om die wegen te bewandelen teneinde die doelen te bereiken. Je gelooft in je eigen vermogen (macht) om Creative Interchange van binnen uit te beleven:”You Believe In the Power of The Force!”

Mindfulness says, “Feel the pain” and self- compassion says, “Cherish yourself in the midst of the pain”; two ways of embracing our lives more wholeheartedly.[iii]

Je geeft je ook rekenschap van je emoties. Dat betekent jezelf toestemming geven ze te voelen en er dus aandacht aan te besteden in ‘het hier en nu’. Wat je ook dient te doen, is tussen de actie en reactie letterlijk een pauze inlassen en ‘mindfull’ de emoties evalueren. Daarbij wordt hoe langer hoe meer een lans gebroken voor ‘self-compassion’. Dit is het vermogen om zichzelf met mildheid te aanvaarden wanneer men aan het lijden is. Huidige research toont aan dat zelf-mede-lijden sterk verbonden is aan emotionele weerbaarheid, inclusief het vermogen om kalm te worden, onze miskleunen te (h)erkennen, van hen te leren en ons te motiveren om te slagen[iv]. Wetenschappelijk is ondertussen aangetoond dat zelf-medelijden potentieel een belangrijke factor is voor emotionele problemen zoals depressie.

Marie R. Miyashiro[v] spreekt in dit verband van twee vaak verkeerd begrepen menselijke eigenschappen:

  1. Onze vaardigheid om ons op een natuurlijke wijze bewust te zijn van onze gevoelens zonder die te veroordelen;
  2. Ons vermogen om deze gevoelens te verbinden aan de daarbij behorende al dan niet vervulde behoeftes.

Indien deze behoeftes niet vervuld spreken wij van een ‘delta’.

In deze fase voelen we het verschil tussen wat we hebben en wat we willen haarfijn aan. In het sterk-weer opstaan proces is er geen sprake van tevreden zijn met de nu ten volle waarderend begrepen werkelijkheid van op het canvas neergeteld te liggen. Er is een groot verschil tussen die huidige werkelijkheid en de gewenste toekomst: die van ten volle als mens in het leven te staan en door te gaan.

De delta toont ons duidelijk het verschil tussen de geapprecieerde werkelijkheid en de werkelijkheid die je jezelf op basis van je waarden toewenst. De delta zorgt voor emoties die ons kunnen leiden naar twee soorten spanningen.


De creatiespanning is niet de angst voor verandering, die per definitie reactief is (‘van buiten naar binnen’). Het is de spanning die men van binnen voelt wanneer men voor een keuze staat. Die spanning is natuurlijk en komt voort uit het verschil tussen wat ik nu heb (de gedeelde mening betreffende de realiteit) en datgene waarvoor ik kies (de gewenste toekomst). In zijn boek ‘De vijfde discipline’[vi] citeert Peter Senge Robert Fritz. Deze laatste stelt dat een accuraat volledig inzicht in de actuele werkelijkheid even belangrijk is als een correcte visie op de gewenste situatie. Deze spanning welt op wanneer men de afstand tussen huidige en gewenste situatie duidelijk onder ogen ziet. Wanneer je die afstand niet alleen herkent, maar ook erkent dat het jouw verantwoordelijkheid is die afstand te overbruggen, dan kom je dicht bij een keuze. De creatiespanning komt voort uit het feit dat men de voor de verplaatsing nodige kracht onderkent. De nodige energie of arbeid is, zoals we weten, recht evenredig met de kracht én de afstand.

Er dienen drie fundamentele keuzes gemaakt te worden: ten eerste de keuze om trouw te blijven aan de eigen visie op je toekomst, een blijvend engagement voor de waarheid en het blijvend van binnen uit beleven van het creatief wisselwerkingsproces. Alle drie zijn ze nodig zowel om de creatiespanning op te wekken als om de creatiespanning om te zetten in keuzes en die keuzes in werkelijke transformatie.

Wanneer tijdens die transformatie de werkelijkheid langzaam opschuift van de ‘crisis’ situatie naar de gewenste situatie vermindert logischer wijze de creatiespanning, want de grootte van de delta vermindert. In die fase geeft ons blijvend engagement voor onze keuze, Creative Interchange en continue verbetering, ons blijvend energie (de ‘Force’) van binnenuit, om ons doel werkelijk te bereiken.

Dit alles heeft uiteraard ook te maken met de strijd tussen de Vicieuze Cirkel en Creatieve wisselwerking: het creatief wisselwerkingsproces stuwt ons naar het doel en de Vicieuze Cirkel trekt ons van dat doel weg. Beide zijn in praktisch iedereen aanwezig. Het zijn als het ware structurele gegevens. Hoe kunnen we ermee omgaan? Door de kracht van de ene te vergroten ten koste van de kracht van de andere, door een diepgaande persoonlijke verandering waardoor we de werking van de Vicieuze Cirkel afremmen en immobilisme omzetten in creativiteit. Door ons terug te verbinden met onze intrinsieke waarde. Door het van binnen uit beleven van Creative Interchange.

Emotionele spanning

De oorzaak van immobilisme wordt emotionele spanning genoemd. Het verschil tussen emotionele spanning en creatiespanning is van dezelfde orde als het verschil tussen ‘slechte’ (di-) en ‘goede’ (eu-) stress. De emotionele spanning is verbonden met de Vicieuze Cirkel en leidt door het ‘moeten’ tot verkramping, tot immobilisme. De creatiespanning is verbonden met het creatief wisselwerkingsproces en leidt door het kiezen tot bevrijding.

De emotionele spanning aanvaarden we van buiten naar binnen. Het is ook duidelijk dat de emotionele spanning voortkomt uit het vastzitten in oude denkbeelden. Door onze persoonlijke Vicieuze Cirkel staan we steeds klaar om negatief te reageren: “Wij zijn niet bekwaam onze dromen waar te maken”, want “wij vechten, vluchten of verstijven” en “wij denken dat we niet verdienen om te bereiken wat we echt wensen te bereiken”, met andere woorden “we denken dat we waardeloos zijn.”

Beide spanningen zijn steeds in zekere mate aanwezig. Als de ene spanning groter wordt, wordt de ander kleiner en omgekeerd. Het goede nieuws is dat we zelf de chauffeur zijn het voertuig van ons leven; we kiezen zelf waar we aandacht aan besteden. We kunnen die emoties toelaten, onder ogen zien en er bewust voor kiezen de creatiespanning haar werk te laten doen.

Ik hou ook van het begrip ‘delta’ omdat delta’s plekken zijn waar rivieren in contact komen met de zee. Het zijn moerassige plaatsen die vol sediment zitten. Het zijn ook rijke en vruchtbare gebieden van groei, zoals de Zeeuws Vlaamse polders die uitlopen tot het noorden van Eeklo, welbepaald tot Watervliet, waar ik ooit meer dan vijftig jaar geleden ‘ons’ Rita ontmoette. Dat laatste zal ook wel te maken hebben met m’n voorkeur voor het begrip ‘delta’. De delta is de plek waar we ons werk moeten doen. Onze belangrijkste inzichten betreffende onze toekomst komen ‘boven water’ in de delta. Het is de plek waar we onze behoeften erkennen, ons doelen stellen en waar we de verwachting uitspreken om te groeien en te veranderen, om terug recht te staan en door te gaan. We houden van onszelf om wie we zijn, zelfs als we geveld zijn, en spreken daarom onze verwachting uit over wie we zouden kunnen zijn!

Op dat ogenblik is ‘integriteit’ van het grootste belang. Ik hou enorm van Brené Brown’s definitie van dit begrip in ‘Sterker dan ooit (Rising Strong)[vii]:

Integriteit is kiezen voor moed boven gemak; kiezen voor wat juist is boven wat leuk is, snel of gemakkelijk is; en er voor kiezen om onze normen en waarden in praktijk te brengen in plaats van die alleen maar te belijden.

Wij zijn bereid om de verantwoordelijkheid voor ons eigen leven te accepteren. Wij zijn bereid om niet te kiezen voor het gemak en aanvaarden niet de eerste beste oplossing. Integendeel wij kiezen moedig de zoektocht aan te vatten naar die oplossingen die er echt toe doen. Dit leidt ons naar het moeilijkste deel van het sterk-weer-opstaan proces. Het aartsmoeilijke vierde luik waarin we terug onzekerheid dienen te omarmen totdat we genoeg goede potentiële oplossingen hebben gevonden teneinde een gefundeerde keuze te kunnen maken.

We zijn er nu van overtuigd dat er iets moet veranderen. We hebben het waarom van die noodzaak tot verandering volledig uitgeklaard. Het strookt bovendien niet met onze persoonlijke missie (De Why? van Simon Sinek) om geveld te blijven liggen. Ook is ondertussen de Who? duidelijk: ik samen met anderen uit m’n omgeving dienen de queeste naar de oplossingen aan te vatten. De How? Is en blijft het sterk-weer-opstaan proces bij uitstek: Creative Interchange. De antwoorden op de What? vraag zal het moeilijkste deel van onze tocht duidelijk maken. Wij omarmen onze onzekerheid met één zekerheid: het creatief wisselwerkingsproces zorgt voor de noodzakelijke oplossingen. Welke? dat weten we niet, we kunnen Creative Interchange namelijk niet sturen. We weten wel dat we uiteindelijk een keuze zullen moeten maken onder de potentiële oplossingen en dat wie die van binnen uit zullen dienen te beleven om tenslotte terug in volle sterkte recht te staan en door te gaan. 

Plots daagt het dat ik geen tijd te verliezen heb en ben nu niet meer af te leiden door triviale zaken. We zijn gefocust en willen door niets of niemand in de weg gestaan worden; zoals in de klassieker van Herman Van Veen: ‘Opzij, opzij, opzij’:

Opzij, opzij, opzij,

maak plaats, maak plaats, maak plaats,

Wij hebben ongelofelijke haast.

Opzij, opzij, opzij,

want wij zijn haast te laat,

Wij hebben maar een paar minuten tijd.

Wij moeten rennen, springen, vliegen, duiken,

vallen, opstaan en
weer doorgaan.

Wij kunnen nu niet blijven, wij kunnen nu niet langer blijven

Ik ben tot mezelf gekomen in stilte (deel I en deel II), heb me verbonden met m’n droom en m’n gevoelens (deel III) en ben nu klaar om in verbinding te treden met anderen, als volledige mens en vanuit het hart, teneinde oplossingen te vinden en te kiezen (deel IV), daardoor op te staan en weer door te gaan (deel V).


[i] Roels, J., Cruciale dialogen. De dagelijkse beleving van het ‘Creatieve wisselwerking. Antwerpen – Apeldoorn: Garant, 2012.

[ii] Angelou, M., Letter to My Daughter, New-York: Random House, 2008.

[iii] Germer, C. K. The mindful path to self-compassion. New York: Guilford, 2009 p 89


[v] Miyashiro Marie R. De empathie factor, het concurrentie voordeel voor effectieve organisaties. Amsterdam: Uitgeverij Business Contact, 2012.

[vi] Senge, Peter M. De vijfde Discipline, de kunst en de praktijk van de Lerende Organisatie, Schiedam: Scriptum Management/Lannoo, 1992.

[vii] Brown, B., Sterker dan ooit, Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V., 2015 pp 111-113

Over Vallen, Opstaan en weer Doorgaan Deel II: Je eigen verhaal onder ogen zien



Het sterk-weer-opstaan proces is, zoals gesteld in deel I, het van binnen uit beleven van het creatief wisselwerkingsproces (Creative Interchange – CI). Door het CI proces van binnen uit te beleven, leren we ons miskleun verhaal en de daaruit voortkomende pijn onder ogen zien, zodat we beiden waarderend kunnen begrijpen waardoor we ze later positief kunnen benutten teneinde uiteindelijk moedig een nieuw vervolg op ons verhaal te schrijven. Dit deel II gaat over in stilte in verbinding komen met jezelf om nadien in volgende fasen het leven terug een kans te kunnen geven zodat je kan helen.

Brené Brown stelt meermaals in haar boeken: “Je eigen verhaal onder ogen zien en terwijl je dit doet van jezelf houden het moedigste is wat je ooit kan doen.”[i] Het gaat dus over in verbinding komen met je miskleun en je falen en toch van jezelf blijven houden. Het is niet alleen het moedigste, het is ook het wijste dat je kunt doen, wil je de befaamde quote van voetballer-filosoof Johan Cruijff “Elk nadeel heb z’n voordeel” bewaarheid zien door bewust naar het potentieel voordeel op zoek te gaan en dit voordeel uiteindelijk effectief te realiseren.

Het sterk-weer-opstaan proces begint met de feiten van jouw verhaal op een rijtje te zetten. Daartoe is onder meer de eerste karakteristiek van Creative Interchange nodig: Authentieke Interactie. Niet alleen authentieke interactie met je zelf; ook authentieke interactie met mensen uit jouw omgeving die getuige waren van je faal verhaal. Vervolgens dien je nieuwsgierig genoeg te zijn om de juiste vragen te stellen en op die vragen correcte antwoorden te krijgen. Daardoor begrijp je jouw verhaal uiteindelijk waarderend wat dan later zal uitmonden in min of meer heftige gevoelens (deel III). Daarbij trek je niet de eerste de beste conclusie en ga je dus niet over tot actie (het zo verfoeilijke ‘jump tot conclusion’ gedrag). Integendeel je blijft lang genoeg je eigen verhaal onder ogen zien totdat je ten volle de complexe ‘oorzaken en gevolgen’ keten waarderend begrijpt.

Daar zullen wij het in deze column over hebben. Het is een fase van verbinding en verstilling, niet van verlamming, van vechten of van vluchten. Op het einde van die fase voel je aan de lijve wat er dient veranderd te worden (deel III) en dien je die gevoelens via creatieve ideeën om te zetten in mogelijke oplossingen (deel IV) die eens gerealiseerd (deel V) er voor zorgen dat de quote van Johan Cruijff uiteindelijk werkelijkheid wordt: het nadeel (de val) is een voordeel geworden (we gaan weer door)!

In dit deel, ‘je eigen verhaal onder ogen zien’, dien je echt, authentiek en heel te zijn teneinde je rekenschap te kunnen geven van de werkelijke betekenis van je eigen verhaal. Dat is de start van het proces. Daarbij dienen wij te antwoorden op de vraag welke rol we in ons eigen leven gaan spelen: “Willen we zelf het verhaal schrijven of geven we de regie van ons leven aan iemand anders?” Er voor kiezen ons eigen verhaal te schrijven, geeft een ongemakkelijk gevoel: het is kiezen voor moed boven gemak.

Ons lichaam reageert vaak voor we ten volle begrepen hebben en die reacties zijn er op gericht om ons te beschermen door te vluchten, te vechten of te verstijven. Dit komt omdat ons lichaam een eeuwenoude programmatie met zich meedraagt. Reflex gedrag dat eeuwen lang in mensen is gesleten. In het sterk-weer-opstaan proces kunnen we geen dappere, nieuwe koers bepalen indien we niet exact inzien waar we ons bevinden, nieuwsgierig zijn naar hoe we daar terecht gekomen zijn en innerlijke zekerheid hebben waar we uiteindelijk naar toe willen; wij moeten emotioneel rekenschap aan onszelf geven.

Als we in de arena op ons gezicht gegaan zijn, is de eerste reactie vaak ‘rond kijken of iemand het gezien heeft’. Wij voelen direct schaamte opwellen en indien we leven volgens de ‘mainstream’ filosofie (zie deel I) gaan we aansluitend op zoek naar de ‘schuldige’. Uiteraard zoeken we die, conform de ‘heersende’ mindset, buiten onszelf. De combinatie schaamte/verwijt is zo gebruikelijk omdat we, uit wanhoop om onder de pijn uit te komen, verwijten als een snelle oplossing zien. Voor de meesten van ons, die hun toevlucht nemen tot verwijten maken, is de behoefte aan controle zo sterk dat ze schuld willen toewijzen. Ze denken dat ze zich beter voelen nadat ze met de vinger naar iets of iemand gewezen hebben, maar er verandert niets. Verwijten maken is juist dodelijk in relaties. Het is giftig. Maar het blijft de voorkeursreactie van de meesten van ons.

Indien we, zoals ik, ‘tegendraads’ zijn, bekijken we ons verhaal eerst afstandelijk, alsof het een verhaal van iemand anders is. Anders gesteld, we observeren de feiten van ons verhaal met ons ‘helder’ bewustzijn. Dit wordt in Angelsaksische landen aangeduid met het begrip Awareness. We leggen eerst ons verhaal vast met wat ik het helder bewustzijn noem; we observeren met andere woorden de ‘naakte’ waarheid.

Pas daarna kleuren wij het verhaal met ons gekleurd bewustzijn (in Angelsaksische landen is dit het begrip Consciousness). Daarbij dragen wij er zorg voor ook, en vooral, onze eigen inbreng in het verhaal te begrijpen. We beleven ten volle de tweede karakteristiek van Creative Interchange: Waarderend Begrijpen. Dit betekent ook dat, indien we toch een andere actor identificeren dan onszelf, we ons eerst afvragen welke rol we daarbij zelf gespeeld hebben. “Hebben wij het gedrag van de ander gedoogd of getriggerd?” is een van de pertinente vragen die wij ons gedurende deze analyse dienen te stellen. Wij kijken oprecht in de spiegel en slaan hem niet stuk! We hoeden ons er voor onszelf verwijten te maken die ondermijnend zijn en weinig opleveren.

Ook zijn we er van overtuigd dat indien we onze miskleun verhalen ontkennen of ons losmaken van die moeilijke verhalen, deze niet weggaan. Integendeel, we begrijpen ten volle dat ze ons dan bezitten en ons daardoor bepalen. We kiezen er bewust voor dit niet te laten gebeuren. We laten ons niet ‘van buiten naar binnen’ beheersen!

Een van de redenen dat we soms geen rekenschap durven afleggen van onze miskleun verhalen is angst. Daarbij spelen volgende vragen: “Wat als ik iets vind met betrekking tot mijn gedrag dat niet zo prettig is?”” of “Wat gaan anderen daarvan denken?” Angst zorgt ervoor dat we onze verhalen in de doofpot willen steken, goed wetende dat die doofpot niet bestaat. Angst leidt naar struisvogel gedrag. Het is niet omdat wij onze kop in het zand steken dat onze medemensen ziende blind worden.

Wat nodig is om zich rekenschap te kunnen geven van je volledige eigen verhaal is nieuwsgierigheid, niet toevallig een van de basiscondities van de tweede karakteristiek ‘Waarderend begrijpen’ van Creative Interchange. Nieuwe informatie ‘as such’ verandert onze manier van denken en daardoor ook ons leven niet. Pater Paul de Blot SJ leerde mij dat wanneer iets je toevalt, je het niet alleen dient op te rapen. Je dient er vooral iets uit te leren en er iets mee te doen. Het echte leren is actie leren, niet het verzamelen van informatie. In feite heeft Paul de Blot het daarbij over het creatief wisselwerkingsproces. Informatie alleen zorgt niet voor transformatie!

De ‘kinderlijke’ nieuwsgierigheid bewaren betekent voor mij te aanvaarden dat ‘niets voor niks is’ en dat ik die kennis beleef totdat het wijsheid wordt. Nieuwsgierigheid bewaren is een daad van kwetsbaarheid en moed. Je moet dapper zijn om meer te willen weten, omdat je nooit op voorhand weet of je iets gaat vinden waardoor er jou echt iets te verwijten valt of blijkt dat je geen gelijk had. Nieuwsgierigheid is onaangenaam omdat het naast kwetsbaarheid ook onzekerheid betekent. Nieuwsgierigheid is daardoor een tegendraadse eigenschap die afwijkt van de ‘mainstream’ norm.

Naast nieuwsgierigheid is kunnen omgaan met onzekerheid een basisconditie van deze fase van het sterk-weer-opstaan proces. De reden waardoor beiden cruciaal zijn voor dit proces is dat de gevarieerde en soms excentrieke koers van sterk weer opstaan ook tegendraads is. Het omarmen van kwetsbaarheid, nieuwsgierigheid en onzekerheid, dat nodig is om op te staan na een val, is ook een beetje gevaarlijk, vooral voor onze omgeving. Mensen die niet blijven liggen na een dreun, maar – zoals de bokser uit Paul Simon’s gelijknamige song – opstaan, zijn vaak onruststokers. Lastig in bedwang te houden want “the fighter still remains!” Ze stellen de juiste moeilijke vragen en dat is tegendraads, dat kan gevaarlijk zijn.

We dienen een bepaalde mate van kennis of bewustzijn te hebben vooraleer we nieuwsgierig kunnen worden. Het verhaal dat we onder ogen gezien hebben met ons helder bewustzijn (awareness) heeft onze nieuwsgierigheid gewekt. “Hoe is het in hemelsnaam mogelijk dat mij dit overkomen is?” Onze nieuwsgierigheid, die leidt naar het inkleuren van ons verhaal (consciousness), is echt vastgehaakt aan onze awareness met betrekking van ons miskleun-verhaal. Dit doen we door het nederig stellen van pertinente vragen (cf. ‘Humble Inquiry’ van Edgar Schein[ii]), die toch gevaarlijk in de oren kunnen klinken.

Het vastleggen van ons miskleun-verhaal is een cruciaal onderdeel om het waarderend te kunnen begrijpen. Wel dienen we bewust te zijn dat onze eerste versie in de meeste gevallen een verzonnen verhaal is, dat nadien dient verfijnd te worden. Het voordeel van dit ongecensureerde verhaal is dat er antwoorden verscholen liggen op drie uiterst belangrijke vragen; vragen die leiden tot meer zelfkennis en innerlijke integratie en die zorgen dan weer voor meer moed, empathie, mededogen en verbinding met ons leven:

  1. Wat moet ik nog meer leren en begrijpen over de situatie?
    1. Welke van m’n beweringen zijn objectief?
    2. Welke van m’n beweringen zijn gebaseerd op aannames?
  2. Wat moet ik nog meer leren en begrijpen over de andere spelers in m’n verhaal?
    1. Heb ik nog andere informatie nodig?
    2. Welke nederige vragen dien ik dienaangaande te stellen?
  3. Wat moet ik nog meer leren en begrijpen over mezelf?
    1. Welke rol speelde ik echt?
    2. Wat staat er in m’n linker kolom (cf. Oefening Argyris[iii])?

Het grootste gevaar dat in het onder ogen zien van ons miskleun-verhaal kan sluipen, is dat we daardoor onze intrinsieke waarde in twijfel trekken. We dienen het verschil tussen excentrieke waarde en intrinsieke waarde steeds voor ogen houden. Door onze miskleun zou misschien onze excentrieke waarde kunnen dalen (anderen zouden een lagere dunk van ons kunnen krijgen), edoch aan onze intrinsieke waarde kan nooit getornd worden. Charlie Palmgren zegt in dit verband dat we terug dienen te ont-dekken wat we nooit uit het innerlijk oog verloren; terugvinden wat we nooit verloren hebben: onze intrinsiek waarde. Over die intrinsieke waarde zingt Billy Joel in z’n song ‘River of Dreams’:

I’ve been searching for something

Taken out of my soul

Something I’d never lose

Something somebody stole …

“You never have been and you never will be worth more than you are right now. You are worth all you can be worth at this very moment” schrijft Charlie in het reeds geciteerde ‘The Chicken Conspiracy’. Hij stelt bovendien: “You are a human being of worth. Worth is a constant. Your worth is unconditional. In truth, your worth is a given.” Zijn definitie is verrassend in z’n eenvoud:


“Worth is defined by the capacity to engage in transforming creativity”


Brené Brown komt tot exact dezelfde conclusie in haar op haar onderzoek gebaseerd boek ‘Sterker dan ooit’ (‘Rising Strong’)[iv].


Door mijn kleinzoon Eward ben ik gaan houden van Star Wars en meer bepaald van de dialogen tussen Yoda en Luke Skywalker. Zo bevat The Empire Strikes Back[v] minstens een paar cruciale scènes.

In een eerste scène ziet Luke, tijdens een training, dat z’n X-Wing op punt staat in het moeras te verdwijnen. Dan ontspint zich volgende dialoog waarin Yoda Creative Interchange (‘the Force’) beschrijft:

Luke: Oh, neen! Nu zullen we het nooit uit het moeras krijgen!

Yoda: Ben je zo zeker? Het is altijd hetzelfde met jou, het kan niet. Hoor je niets van wat ik zeg?

Luke: Meester, stenen laten bewegen is één, maar dit is … totaal iets anders.

Yoda: Nee! Niet anders! Enkel anders in je geest. Je moet afleren wat je geleerd hebt.

Luke: Oké, ik zal het proberen.

Yoda: Nee! Probeer niet. Je doet het … of je blijft er van af. Proberen bestaat niet! 

Luke tracht met de Force z’n X-Wing uit het moeras te halen, maar hij faalt en zegt:

Luke: Ik kan het niet. Het is te groot.

Yoda: Grootte speelt geen enkele rol. Kijk naar mij. Beoordeel jij mij naar m’n grootte? Hmm? Hmm. Wel, je zou dat echt niet mogen doen. Dit omdat mijn bondgenoot de ‘Force’ is en wat voor krachtige bondgenoot is hij! Het leven creëert hem en doet hem groeien. Z’n energie omringt en verbindt ons. Lichtgevende wezens zijn we, niet deze ruwe materie (hij raakt daarbij Luke’s schouder aan). Je dient de ‘Force’ rondom je te voelen; hier, tussen u, mij, de boom, de rots, overal, … jawel. Zelfs tussen het land en je ruimteschip…

Luke: Je vraagt het onmogelijke.

Dan ziet Luke hoe Yoda de ‘Force’ inzet om de X-Wing uit het moeras te tillen en krijgt het op z’n heupen wanneer Yoda daar in lukt.

Luke: Ik… Ik geloof m’n eigen ogen niet!

Yoda: Dat is net de reden waarom je faalt.

In een andere scène traint Yoda Luke om een Jedi-strijder te worden. Hij leert hem hoe hij de ‘Force’ op een eervolle manier moet gebruiken en dat de duistere kant van de ‘Force’ – woede, angst, agressie – hem kan verteren als hij niet leert kalmte en innerlijke rust te vinden. U heeft het al begrepen: de ‘Force’ is voor mij een metafoor voor Creative Interchange en de duistere kant ervan een metafoor voor de Vicious Circle[vi].

In die scène staan Luke en Yoda in het duistere moeras waar ze hebben getraind, als Luke een vreemde grijns op z’n gezicht krijgt. Hij wijst naar een donkere grot onder een enorme boom, kijkt Yoda aan en zegt: “Iets is daar niet oké… Ik voel kou. De dood.”

Yoda legt Luke uit dat de grot gevaarlijk en sterk is in combinatie met de duistere kant van ‘the Force’. Luke kijkt verward en bang, maar Yoda’s antwoord luidt simpelweg: “Je zult er toch in moeten.”

Op Luke’s vraag wat er in de grot is, legt Yoda uit: “Alleen wat jij met je meeneemt.”

De grot is donker en vol klimplanten. Uit de grond stijgt spookachtige damp op. Een grote slang kronkelt om een tak en een prehistorisch uitziende hagedis rust op een twijgje. Terwijl Luke langzaam zijn weg door de grot zoekt, valt zijn vijand Darth Vader hem aan. Ze trekken allebei hun sabel en Luke snijdt snel het gehelmde hoofd van Vader af. Dat rolt op de grond en het masker valt van de helm, waardoor Vaders gezicht onthuld wordt. Het is echter niet Vaders gezicht, maar dat van hemzelf. Luke staart naar z’n eigen gezicht dat daar op de grond ligt.

Dit verhaal is een prachtige metafoor voor ons eigen verhaal binnen gaan, onder ogen zien. Ook dit kan eng en onheilspellend zijn, maar wat we uiteindelijk onder ogen moeten zien is onszelf. Het moeilijkste deel betreffende onze verhalen is vaak wat we er in meebrengen – wat ons gekleurd bewustzijn verzint over wie we zijn en hoe we (willen) gezien worden door anderen. Wat het verhaal zo pijnlijk maakt, is wat we onszelf vertellen over onze eigenwaarden en over wat we waard zijn. Daarbij ankeren we ons te veel vast aan onze excentrieke waardes (values) en te weinig aan onze intrinsieke waarde (Worth). Hoe we losgekomen zijn van onze intrinsieke waarde hebben we al duizend keer verteld; het is het verhaal van de Vicieuze Cirkel dat we van Charlie Palmgren leerden en dat we opgenomen hebben in zowel ‘Creatieve wisselwerking’[vii] als ‘Cruciale dialogen’[viii].

Ons eigen verhaal onder ogen zien, betekent dat we ons rekenschap geven van onze gevoelens en onze donkerste emoties niet uit de weg gaan. Wij observeren onze angst, boosheid, agressie, schaamte en ons schuldgevoel op ‘heldere’ wijze en trachten de diepere grondslagen ervan te begrijpen. Dat is niet gemakkelijk, maar het alternatief – ons verhaal ontkennen en ons distantiëren van onze emoties – betekent ervoor kiezen ons hele leven in het donker te leven.

Als we besluiten ons verhaal onder ogen te zien en te leven naar onze waarheid en die waarderend begrijpen, zijn we in staat om licht in de duisternis te brengen. Hoe we dat kunnen doen, beschrijven we in de volgende delen.


[i] Brown, B., Rising Strong, New-York: Spiegel & Grau, 2015.

[ii] Schein, E. H., Humble Inquiry. The Gentle Art of Asking Instead of Telling, San Francisco: Berret-Koehler Publishers, Inc., 2013.

[iii] Senge, P.M. [], The Fifth Discipline Fieldbook. Strategies and tools for Building a Learning Organization. New York: Doubleday, 1994. Pp 246-252.

[iv] Brown, B., Sterker dan ooit, Amsterdam: A.W. Bruna Uitgevers B.V., 2015. pp 111-113

[v] Lucas, G., Brackett, L. En Kasdan, L., Star Wars Episode V – The Empire Strikes Back, geregisseerd door Irvin Keshner, Lucasfilm, Ltd./20th Century Foxe Home Entertainment 1980.

[vi] Hagan, S. and Palmgren, C., The Chicken Conspiracy. Breaking The Cycle of Personal Stress and Organizational Mediocrity. Baltimore, Ma.: Recovery Communications, Inc., 1998.

[vii] Roels, J., Creatieve wisselwerking Nieuw business paradigma als hoeksteen voor veiligheidszorg en de lerende organisatie. Leuven – Apeldoorn: Garant , 2001.

[viii] Roels, J., Cruciale dialogen. De dagelijkse beleving van het ‘Creatieve wisselwerking. Antwerpen – Apeldoorn: Garant, 2012.

Over het Onderwijs in Vlaanderen en Peter Hinssen’s Visie daarop



Aanleiding tot deze column is een artikel van Micha Verheijden met betrekking tot het interview dat hij had met Peter Hinssen “’Het onderwijs vandaag is Guantanamo Bay mental torture voor een tiener.”; . Over de titel kan ik niet veel kwijt, want ik werd nooit gemarteld in Guantanamo Bay; over het onderwijs in Vlaanderen iets meer, want daarin ben ik – met pakweg miljoenen Vlamingen – een (ervarings)deskundige.

Ik heb eerlijk gezegd het artikel van Micha met een monkelende glimlach om de mond gelezen en dit niet alleen omdat ik, zoals Peter, een oud leerling ben van het ‘boerencollege’ Sint-Vincentiuscollege in Eeklo (waarvan de oude gebouwen vorig jaar tegen de vlakte gingen). Peter, die zichzelf een ‘technologist naturally high on change’ noemt, is volgens dit interview nog niet gerecupereerd van een transitie van een middelbare school in Irvine, Californië naar mijn ‘alma mater’. Pardon!?! Peter, de ‘thought leader betreffende game changing transformation’, die – na pakweg dertig jaar – nog niet gerecupereerd is van een simpele transitie! Ik vraag me af of Micha Verheijden zelf het hoog humor gehalte van deze passage in z’n artikel inziet. Laten we wel wezen, die transitie was, volgens mijn waarderend begrijpen in plaats van een ‘game changing’ transformatie eerder een regressie; van het technologische Irvine naar het rurale Eeklo. Op de keper beschouwd werden de regels van het spel wel degelijk veranderd, maar toch niet in die mate dat Peter er nog niet van gerecupereerd is …, mag ik hopen.

Ik kan wel aannemen dat het voor de vijftienjarige Peter een moeilijke kanteling was toen z’n vader Henk plots door z’n werkgever van Californië terug in Vlaanderen werd gekatapulteerd. Peter werd heus niet naar Eeklo getorpedeerd, hoogstens gedropt (wat kunnen ghostwriters toch overdrijven, Micha toch!). Ik zie dus die ‘change’ eerder als een kanteling, dus verre van een wezenlijke transformatie. Hoewel ik me beschikbaar hou voor verdere precisering waardoor ik m’n mindset zou wijzigen. Ik beschik gelukkig nog wel over een ‘growth ‘mindset. Ik weet uiteraard niet met zekerheid hoe Peter het geformuleerd heeft, want het college verhaal zit niet in de beknopte videoregistratie van het interview; verkneukelend vond ik dit gedeelte zeker. Wel vind ik volgende zin veel betekenend:

Als je dan kijkt hoe dat mij heeft gevormd, dan zijn twee zaken belangrijk geweest: zowel het technologische in Californië als de ruimere bagage hier in België.”

Wel gebruikt Peter – zoals de Nederlander Jan Rotmans – het begrip transitie terwijl ik zelf – met de Vlaming Jan Bommerez, die overigens halftijds in Californië woont – het meer heb voor het begrip transformatie. Peter Hinssen stelt:

“Het maakt mij eigenlijk niet uit wat mensen gestudeerd hebben. Het maakt mij niet uit wat voor intrinsieke kennis ze hebben, als ze maar mentale veerbaarheid en wendbaarheid hebben. Creativiteit, passie en nieuwsgierigheid zijn daar een onderdeel van. Het aanwakkeren van passie en creativiteit in jongeren is volgens mij essentieel. Dat blijft een enorme uitdaging naar de toekomst toe.”

Dit is koren op m’n molen; ik breek al twintig jaar een lans voor passie, creativiteit, wendbaarheid en weerbaarheid. Getuige daarvan onder meer de serie artikelen die ik onlangs schreef over m’n Vier Professionele levens (zie m’n profiel op LinkedIn, met links naar m’n eigen webstek).

Ik ben het dus grotendeels eens met Peter’s analyse. Het is ook zo dat wanneer een gerenommeerd iemand stelt, wat je zelf al jaren verkondigd, je dit gelukkig maakt. Zo zitten we in elkaar, toch ?!? Eerlijk is eerlijk: ik heb me in de periode 2012 – 2013 dubbel geplooid om m’n oplossing voor het probleem voor te stellen aan leerkrachten van het Onderwijs – en voor de volledigheid tezelfdertijd ook aan het werkveld ‘de Politie’. Hoewel het Onderwijs en de Politie helemaal niet mijn doelgroepen waren. Zoals Peter vocht ik in bedrijven tegen de silo mindsets. Ik begeleidde bedrijven om meer ‘fluide’ te worden, zoals Peter zo mooi stelt. Medio 2013, toen ik het verdict ‘darmkanker’ te horen kreeg, droeg ik deze inspanning over aan ‘de leraar van het jaar 2012’ Bram Bruggeman. Bram is helemaal mee met het verhaal van Creative Interchange en de Vicious Circle. Zijn interpretatie van die laatste is overigens sterker dan wat ik ooit ten berde bracht. Ik schreef wel nog op één september 2014 –net terug ‘kankervrij’ verklaard – nog een open brief aan de juist benoemde Vlaamse Minister van Onderwijs: Hilde Crevits. Niet dat ik ooit een reactie van haar of van haar kabinet gekregen heb. Die had ik overigens niet verwacht. Ik voelde mij wel moreel, als grootvader van de drie E’s, daartoe verplicht.

Het doet mij uiteraard plezier dat Peter Hinssen, met wie ik één generatie verschil (vader Henk was een gouw- en studiegenoot aan wat toen nog de RU Gent heette), er zich degelijk van bewust is dat de broodnodige transformatie van binnen en van onder uit zal dienen te gebeuren. En dat frustratie een grote kracht is om transformatie in gang te zetten, daar moet hij mij niet van overtuigen. De laatste vijf jaar werd ik gevraagd om top managers te ondersteunen bij hun cultuur verandering Cultuur transformatie heeft nu steeds te maken met het ontmantelen van de silo’s, waar Peter het ook over heeft. Bij de start van m’n ondersteuning voerde ik, ‘noblesse oblige’, een Cruciale dialogen audit uit. Dit zijn dialogen met werknemers op alle niveaus van de bewuste organisatie. Ik startte steeds met de ‘cruciale’ begin vraag. Dezelfde vraag die Parzival niet stelde in het begin van zijn queeste en waardoor hij jaren ronddoolde: “What ails you?”. En wat dan naar buiten komt, is uiteraard een eruptie van frustratie. En die hoef je niet in te dijken, die dien je te ondersteunen met ‘Humble Inquiry’ (cf. Een prachtig boekje van Ed Schein, dat Peter – ik verwed er veel op – zeker gelezen heeft).

Waar ik het wel niet helemaal mee eens ben, is het statement van Ken Robinson’s TEDtalk “Scholen doden creativiteit.” Ik heb zo een bruin vermoeden dat die passage in dit artikel een toevoeging is van Misha Verheijden. De creativiteit bij jonge kinderen wordt niet gedood door ‘scholen’ maar door wat ik de ‘Vicieuze Cirkel’ noem. Wel is het zo dat de Vicieuze Cirkel zijn desastreus werk ook in scholen verricht, edoch niet alleen in scholen. Die Vicieuze Cirkel is reeds, voordat kinderen schoolplichtig zijn, gestart door hun ouders en familieleden. Het doden van creativiteit mag dus niet alleen aan scholen toegewezen worden. Het wordt hoog tijd dat we met z’n allen eens in de spiegel kijken en niet meer met de wijsvinger naar ‘het onderwijs, ‘de politiek’ en dies meer wijzen. Ondertussen weet iedereen hopelijk wel dat, wanneer je met je rechterwijsvinger – ik veronderstel nu voor het gemak dat je rechtshandig bent – naar de ‘ander’ wijst, er terzelfdertijd drie vingers naar jezelf gericht zijn!

Ik ben wel akkoord dat ons huidig schoolsysteem het werk van de Vicieuze Cirkel, hoewel in geen enkel curriculum beschreven, zeer effectief en efficiënt aanzwengelt. Dit is een realiteit. We mogen met z’n allen wel eens aan de slag mogen gaan met de vraag: “Wat ga ik hier in werkelijk aan doen?’ Volgens mij is nu ‘ creatief doenken’ de boodschap: verbinden, denken, voelen en …doen!.

Ik vrees dat Peter Hinssen gelijk heeft met z’n visie dat het zinloos is te wachten op een top-down verandering, want dan dient de politieke top z’n mindset grondig te transformeren. Dit is wachten op Godot, stelt Peter en zoals we weten komt die nooit. Waarom ik bang ben dat Peter gelijk krijgt met z’n toekomst visie: dat ouders het heft in handen zullen nemen en voor hun kinderen ook hun opleiding zullen organiseren? Het is wel zo dat mensen die dit mentaal en financieel voor mekaar kunnen brengen, dit ook zullen doen. Ik ben daar als grootouder eigenlijk al schoorvoetend mee begonnen. Daardoor zal de kloof tussen de kennis van de twintig percent die van de bottom-up beweging zullen kunnen genieten en de kennis van de tachtig percent die daarvan verstoken zullen blijven – ik gebruik voor het gemak de Pareto regel – nog groter worden. En dat kan toch nooit de bedoeling van ons Onderwijs zijn, toch ?!?

Ik voorspel dat Peter Hinssen’s zeker goed bedoelde ‘Youth Inspiration Tour 2017’ uiteindelijk een druppel op de spreekwoordelijke hete plaat zal blijken te zijn. Anderzijds is het zeer belangrijk om de broodnodige wendbaarheid en weerbaarheid in elke opleiding in te bouwen. Bij wijze van spreken – en verdomd ik meen het – vanaf de Kindergarten! Waarom? Omdat ik hoe langer hoe meer observeer dat kinderen hoe langer hoe vroeger door de ‘Vicieuze Cirkel’ geïnfecteerd worden. Misschien zie ik door cataract niet meer scherp, dus als je een andere zienswijze hebt: ‘Be my guest!”

Die wendbaarheid en weerbaarheid inbouwen in opleidingen doe je m.i. door leerlingen weer te verbinden met hun Intrinsieke Waarde door hun Vicieuze Cirkel te ontzenuwen. Dit doe je door het Creatief wisselwerkingsproces (Creative Interchange) weer aan te zwengelen, dus vrij te maken. Mijn ganse vierde Professionele leven heb ik daaraan besteed. En dit met wisselend succes. De boodschap is namelijk dat eenieder het eigen denkkader dient te transformeren en daardoor het eigen gedrag. Daar maak je je als consultant niet ontzettend populair mee. Ook trachtte ik andere consultants en professoren aan Management Scholen te overtuigen en dat was helemaal huilen met de pet op. Nu ja, ik kom aandraven met een natuurlijk proces waar iedereen mee geboren is en daar kan je als professor of consultant moeilijk eer mee halen. Hoon of ‘totale negatie’ was mijn deel. Zelfs zij die de kar van het TFLI (The Future Leadership Initiative) trekken, dr. Jesse Segers en drs. Koen Marichal en anderen, die Flanders Synergy belichamen, als Mieke Van Gramberen en Tom Van Acker, waren alles behalve een luisterend oor. Nu ja, ik heb het volle pond gegeven en ik heb de wereld niet veranderd. “Het is wat het is” zei Spinoza en ik kan niet anders dan hem gelijk te geven. En Brené Brown zei me onlangs: “Als je alles gegeven hebt wat je kon, Johan, dan dien je fier en gelukkig te zijn als je de fakkel door geeft” en wie ben ik om Brené tegen te spreken?

Nu ben ik, zoals dat heet, gepensioneerd. Nu doe ik nog wat ik doe … uitsluitend voor m’n drie kleinkinderen Eloïse, Edward en Elvire en zal dat blijven doen totdat het lichamelijk of geestelijk niet meer mogelijk is. Dit is mijn belofte naar hen toe voor volgend jaar en hopelijk nog een paar jaar. Hoeveel jaar dat zal zijn, heb ik uiteraard niet in de hand en daar heb ik vrede mee.

Je zult je misschien afvragen waarom ik dan nog deze column schrijf? Het antwoord op die vraag zat verscholen in het interview. Peter Hinssen stelt dat jongeren uiterst behendig navigeren op het web, dus ben ik er zeker van dat mijn kleinkinderen ooit de bedenkingen van hun grootvader zullen lezen. Het internet zal langer bestaan dan deze oude knar en daar maak ik nu handig gebruik van. Ondertussen steek ik hiermee Peter Hinssen een hart onder de riem, want hij creëert mede de toekomst van m’n kleinkinderen en daar ben ik hem uiterst dankbaar voor!

Vandaar dat deze diepe buiging op z’n plaats is!