Categoriearchief: De 3 E’s

BLIJF WAKKER ! – DEEL I

HOE WENDBAAR EN WEERBAAR BLIJVEN?

For what are we
Without hope in our hearts
That someday we’ll drink
From God’s blessed waters
And eat the fruit from the vine?
– Bruce Springsteen

Across the Border – The Ghost of Tom Joad (1995) [i]

Dit is de cruciale vraag! In dit eerste deel zal ik die, zo goed en zo kwaad ik kan, beantwoorden. Edoch, deze vraag zal slechts volledig beantwoord zijn nadat alle hoofdstukken (columns) zijn geschreven. Ik ben er mij bovendien van bewust dat dit deel niet eenvoudig is en dat jullie deze tekst heel waarschijnlijk niet direct ten volle zullen begrijpen. Dat is niet erg, Eloïse, Edward en Elvire! Het gaat hier om materie waar ik zelf een twintigtal jaar voor nodig had om ze enigszins te begrijpen. En wat meer is, mijn begrijpen ervan verbetert nog stelselmatig. Het gaat, ook voor mij, om een voortschrijdend inzicht in de opdracht die we eigenlijk allemaal hebben: wendbaar en weerbaar blijven/worden. En ik dien ergens te beginnen, toch?!?

Laat ik, gevolg gevend aan het eerste van het tweeledig engagement van Henry Nelson Wieman, beginnen met het beste van m’n weten:

Om wendbaar en weerbaar te blijven dienen jullie, Eloïse, Edward en Elvire, een tweeledige beslissing te nemen, dit teneinde blijvend:

  1. jullie ver van de Vicieuze Cirkel te houden en

  2. het Creatief wisselwerkingsproces van binnen uit te beleven.

Ik ben mij er van bewust dat ik in raadsels spreek. Om die raadsels op te lossen, verwijs ik naar gedeelten van m’n vorige boeken. Zo is de Vicieuze Cirkel een concept dat ik leerde van Charlie Palmgren. Charlie beschreef dit concept uitvoerig in ‘The Chicken Conspiracy’[ii]. Zelf beschreef ik de Vicieuze Cirkel in m’n reeds geciteerde boeken en heb er letterlijk uren lezingen over gegeven. Ik raad jullie aan om eens hoofdstuk 3 van ‘Cruciale dialogen’[iii] te lezen. Wat het Creatief wisselwerkingsproces betreft: dit is het levensproces – ook leer- en transformatieproces genoemd – waarmee jullie alle drie geboren zijn. Het is het natuurlijk proces dat in elk gezond kind bij de geboorte wordt ‘ingebed’. Jullie hebben ondertussen wel al begrepen dat cruciale dialogen een praktische toepassing zijn van Creatieve wisselwerking. Het lijkt mij dan ook nuttig dat jullie Deel III van ‘Creatieve wisselwerking’ [iv] ooit eens zouden lezen.

Neem daar gerust jullie tijd voor. Wat er ook van zij, deze gedeelten dienen, ook door mij, af en toe eens nagelezen te worden. Ik noem die boeken daarom naslagwerken. Ik heb er zelf naar gegrepen telkens het leven me ‘tegenvoets’ nam of er iets gebeurde dat ik niet direct kon plaatsen. Zoals jullie weten ligt er voor elk van jullie een exemplaar van elk boek klaar.

Hoe je het draait of keert, het is en blijft geen makkelijke materie. Ook niet voor mezelf. Het meeste verwonderlijke is dat we als baby en peuter met die materie helemaal geen moeite hadden. Dat ik er jullie, via deze column, nu mee lastig val, is omdat ik het zo belangrijk vind jullie deze kennis, die niet in scholen onderwezen wordt, nu mee te geven. Ik kan echt niet wachten tot het moment dat jullie deze materie makkelijker zullen kunnen vatten. Want dan zal ik er denkelijk zelf niet meer zijn. Ik doe het, eerlijk gezegd, ook voor mezelf: het geeft mij een goed gevoel!

Indien gewenst, kan ik jullie drie ook een lezing geven over deze twee belangrijke onderwerpen; dit op jullie simpele vraag (smiley).

Hoe blijvend uit de greep van de Vicieuze Cirkel blijven?

Blijvend uit de greep van de Vicieuze Cirkel blijven, komt eigenlijk neer op het verbonden blijven met uw Intrinsieke Waarde. Dit begrip heb jij Eloïse dit najaar (2018) in de Godsdienstles op het SUI[v] geleerd!

Eerst en vooral dient men daartoe het gevaar – met name de gevangene te worden van z’n persoonlijke Vicieuze Cirkel– te onderkennen. Men dient als het ware de eigen ‘kooi’ te herkennen en te erkennen dat men er in dreigt te verzeilen.

Een van de grootste talenten van de mens is dat zij of hij helder bewust kan zijn van zichzelf en ook bewust kan zijn van het inkleuren (‘consciousness’) van dat helder bewustzijn (‘awareness’). Zoals jullie zien, gebruik ik regelmatig de Engelstalige begrippen ‘awareness’ en ‘consciousness’. Dit omdat het mij belangrijk lijkt dat jullie het verschil tussen die twee termen leren kennen; termen die in het Nederlands steevast als ‘bewustzijn’ vertaald worden. Ik kom er zeker in volgende columns (hoofdstukken) nog op terug.

Het gaat om het waarderend begrijpen van z’n eigen unieke individualiteit en denkkader (‘mindset’). Dit wordt ook soms de eigen identiteit genoemd. Het waarderend begrijpen van de eigen identiteit komt neer op zich helder bewust (‘aware’) zijn van het feit dat men gedreven is z’n zelfachting te beschermen tegen negatieve evaluaties, door anderen, van haar of zijn gecreëerde zelf. Deze zelfbescherming is een de hoofdoorzaken van de vertekening van het waarderend begrijpen van de realiteit. Deze vertekening leidt onvermijdelijk naar een vals inzicht van de werkelijkheid. De werkelijkheid betreffende zichzelf, anderen, omstandigheden en ervaringen is dus vertekend. Men dient bovendien te begrijpen dat, wegens deze vertekening, het eigen waardesysteem niet op dezelfde golflengte zit met de werkelijkheid. Dit heeft effecten op de waarachtigheid van iemands intuïtie.

Wanneer men (h)erkend dat men de gevangene dreigt te worden van de Vicieuze Cirkel, wordt men er zich bewust van dat de eigen perceptie ontwricht is. Men ziet met andere woorden in dat men de werkelijkheid niet ziet zoals die is. Men ziet daarbij ook in dat men de werkelijkheid ziet zoals men zelf is. Dit dubbel inzicht kan de start worden van het proces om uit de Vicieuze Cirkel te blijven. Met andere woorden, door het risico te herkennen is het al onderweg beheerst te worden. Dit betekent dat men bekwaam is om eigen oordelen, reacties en gedrag (i.e. eigen acties) kritisch te beoordelen, waardoor betrouwbaardere observaties doorheen het ‘ego systeem’ (i.e. de eigen mindset) kunnen breken. Kortom, iemand kan min of meer bevrijd worden van het risico van een gesloten denkkader (‘closed mindset’) en dit denkkader blijvend open houden, zodat men betrouwbaardere inzichten bekomt.

Een tweede onderdeel van het proces om uit de Vicieuze Cirkel te blijven, is dat men zich bewust blijft van het gevaar beïnvloed te zijn door de cultuur van de sociale groep waartoe men behoort. Het perspectief van de gemeenschap waarin men is opgegroeid, beïnvloedt het persoonlijk oordelen. Anders gesteld, iemands persoonlijk denkkader (mindset) wordt sterk beïnvloed door het collectieve denkkader van de gemeenschap en dus de cultuur waartoe men behoort.

Men kan zich daar tot op zekere hoogte uit bevrijden door te herkennen en erkennen dat men zich bevindt in deze situatie van culturele beïnvloeding. Dit kan dan de start zijn voor het stellen van kritische vragen omtrent de geldigheid van oordelen die men, of de eigen gemeenschap, maakt betreffende de ‘ander’. Wanneer men diep overtuigd is van dit feitelijk gegeven, betreffende zichzelf en z’n cultuur, kan men blijvend zoeken naar feiten en bewijzen aangaande de werkelijkheid. En dit met een opener geest, dan het geval zou zijn indien men deze waarheid niet zou erkennen.  Met andere woorden, het ogenblik dat men zich volledig bewust is dat iemands inzichten en daardoor conclusies wazig kunnen zijn door diens denkkader – denkkader dat sterk beïnvloed wordt door het collectief denkkader (d.w.z. de cultuur waartoe men behoort) – kan men het aldus gekleurd bewustzijn openbreken en in vraag stellen. Ik noem dit een dialoog tussen het gekleurd en helder bewustzijn. Op die manier, is het helder bewustzijn terug aan zet en wordt het ondergaan van een creatieve transformatie, naar correctere inzichten en oordelen betreffende iemands eigen cultuur en de collectieve cultuur waartoe zij of hij behoort, mogelijk!

Het derde onderdeel van deze ontwijkingsaanpak vloeit voort uit het feit dat eenieders actuele ‘zelf’, eigenlijk onaf en in transitie is. Ik noem die actuele zelf steevast de gecreëerde zelf. Menselijke wezens zijn nu eenmaal onvoltooid. Zij zijn op weg om te transformeren tot een ‘hogere’ zelf, ten minste indien ze zich niet vastklampen aan hun actuele zelf. Met andere woorden, als jullie Eloïse, Edward en Elvire, uw Creatieve Zelf (waarmee jullie geboren zijn en nog voor een behoorlijk stuk zijn) z’n werk laat doen, zal jullie gecreëerde zelf een voortdurende transformatie ten goede ondergaan. Op die manier wordt jullie gecreëerde zelf een continu evoluerende zelf in de richting van de Originele Zelf.

Gezien elke mens in transitie is, dus nog niet het wezen dat zij of hij zou kunnen worden, dient zij of hij – indien zij of hij überhaupt wil blijven ten goede evolueren – te streven naar het bekomen van een denkkader dat continue transformatie omarmt. Dat geldt uiteraard ook voor jullie. Deze continue creatieve transformatie mag geenszins stoppen. Indien dit gebeurt, blijft de gecreëerde zelf op een bepaald ‘onvoltooid’ niveau steken en sterft de aangeboren creativiteit. Waardoor het individu achterblijft met een op dat niveau vastgeroest, niet-veranderend denkkader. Anders gesteld, het individu wordt de gevangene van z’n eigen mindset. Men wordt de gevangene van z’n eigen Vicieuze Cirkel.

Het is dus erg belangrijk dat jullie, Eloïse, Edward en Elvire, waarderend begrijpen dat continue creatieve transformatie de sleutel is tot het verbeteren van jullie (nog) niet complete gecreëerde zelf. Ook dienen jullie die sociale relaties en later een werkomgeving te zoeken, waardoor het tweeledig engagement – dat zo dadelijk aan bod komt – jullie creativiteit naar een hoger niveau tilt. Dit zowel in jullie eigen persoon als in jullie sociale relaties.

Hoe blijvend het Creatief wisselwerkingsproces van binnenuit te beleven?

De tweede beslissing betreft een persoonlijk tweeledig engagement[vi] om het creatief wisselwerkingsproces, waarbij iemands talenten ten volle worden ingezet, blijvend van binnen uit te beleven. Maar hoe doe je dat in de praktijk?

Bij een dusdanige beslissing wordt er, beste Eloïse, Edward en Elvire, eerst en vooral van uitgegaan dat men z’n studies en later z’n werk kiest in lijn met z’n talenten. Daarbij zullen jullie ook dienen na te gaan of de organisatie waar jullie zullen studeren en werken zorgt voor (ten minste een aantal van) de condities die nodig zijn voor de transformatie van de mens. Als dit niet het geval is, dienen jullie die organisatie links te laten liggen en uit te kijken naar een alternatief. Dat klinkt cru. Men moet toch de eerste beste job aanpakken? Nee, dat moeten jullie niet. Uit ervaring weet ik dat het moeilijker is van job te veranderen – wanneer later blijkt dat er te weinig van de nodige condities op het werk (nog) voor handen zijn – dan wat meer tijd te steken in de keuze van een goede werkplek.

Over deze condities kunnen jullie veel lezen in m’n boek ‘Cruciale dialogen’. Ik beperk me hier tot de opsomming ervan. Ik kom er later nog uitvoerig op terug. Het zijn wel condities die jullie initieel van de natuur mee kregen en die spijtig genoeg binnen nogal wat organisaties beknot worden:

  • Vertrouwen
  • Openheid
  • Nieuwsgierigheid
  • Kunnen omgaan met onzekerheid
  • Het kunnen verbinden van ogenschijnlijk los val elkaar staande zaken
  • Creativiteit
  • Doorzettingsvermogen
  • Interafhankelijkheid

Ten tweede,  jullie dienen zich ‘volledig’ te geven. Dit betekent dat jullie, waar het gaat om het beleven van het creatief wisselwerkingsproces, niets mogen achterhouden. Ook niet jullie miskleunen, tekortschieten, schaamte en uiteraard niet jullie kernkwaliteiten en sterktes. Door zowel het ene als het andere te onderkennen, zullen jullie nederig blijven en zich verre van arrogantie houden. Door nederig te blijven, kent men zichzelf beter, stelt men de juiste vragen en tolereert men beter ambiguïteit en onzekerheid. Dit zorgt ervoor dat jullie niet direct de ‘waarheid’ inkleuren en doorschieten naar niet erg gefundeerde conclusies. Daardoor voelen jullie zich ook niet ‘beter dan’ of ‘superieur aan’ anderen en blijven jullie dankbaar dat jullie creatieve wisselwerking blijvend van binnen uit kunnen beleven. Dit alles betekent dat jullie ten volle Reinhold Niebuhr’s ‘Gebed om Kalmte’ beleven:

God, schenk mij de kalmte om te aanvaarden wat ik niet kan veranderen,
de moed om te veranderen wat ik kan veranderen
en de wijsheid om het verschil tussen beide te zien.

Nogmaals, dit alles komt neer op het erkennen van het gevaar van z’n eigen Vicieuze Cirkel en op het zich ten volle inzetten voor het levensproces waarmee men geboren is: Creatieve wisselwerking.

Ten derde,  heeft dit engagement, tot het blijvend beleven van Creatieve wisselwerking van binnen uit, nood aan intensiteit en volharding. Jullie dienen van binnen uit het beleven van Creatieve wisselwerking te beheersen. En dus open te staan voor het nieuwe, het betere en het vollere. Daartoe bestaat er geen stappenplan of een sluitend theoretisch concept. Overigens indien een dusdanige richtlijn zou bestaan, zou dit neerkomen op controle ‘van buiten naar binnen’. Om effectief te zijn, dienen jullie het van binnen uit beleven van Creatieve wisselwerking niet ‘tweedehands’ over te nemen van een derde. Ook niet van jullie grootvader! Integendeel, dit beleven dient ontwikkeld te worden door eenieder van jullie op een manier die passend is voor jullie eigen specifieke talenten en noden.

L’homme est une aventure dont il peut être le créateur

Het doel van dit engagement is jullie Creatieve Zelf in te zetten voor actie met als doel een nieuw denkkader te creëren en zich te verbinden met de belangrijkste opdracht die er is, met name de creatieve transformatie van jullie gecreëerde zelf. Daardoor blijven jullie wendbaar en weerbaar.

Albert Camus schreef ooit: “… l’homme n’a pas de nature humaine donnée une fois pour toutes, … il n’est pas une créature achevée, mais une aventure dont il peut être le créateur [vii] (in het Nederlands wordt dit: … de mens heeft geen definitieve menselijke natuur … hij is geen afgewerkte creatie, maar een avontuur waarvan hij de schepper kan zijn).“ Ook Friedrich Nietzsche, JP Sartre, G.B. Shaw en anderen hebben dit idee geopperd. Deze schrijvers hadden niet hetzelfde idee over welke soort transformatie de mens op het hoogste niveau zou brengen. Ze verschilden ook van mening betreffende de procedures die gevolgd dienden te worden om dit te bewerkstelligen. Ze kwamen wel overeen dat het menselijk wezen a) niet compleet en b) een wordingsproces is. Anders gesteld, de mens dient zich continue te transformeren teneinde (hopelijk) uiteindelijk de finale staat te bereiken. Ook hier is het proces belangrijker dan het doel!

Het transformatie proces, dat ik Creatieve wisselwerking (Creative Interchange) noem, transformeert de geest – die zichzelf niet kan transformeren – zodat de aldus getransformeerde geest accurater helder bewust (aware’) kan zijn van ervaringen. De geest is zich dus helderder bewust van de werkelijkheid en kan daardoor meer leren. De transformatie gebeurt door het vormen van steeds correcter gekleurd bewuste (conscious) niveaus van de geest. Die transformatie – van het gekleurd bewustzijn (duaal bewustzijn in de zin van consciousness) door gebruik te maken van het helder bewustzijn (niet duaal bewustzijn, zijnde awareness) – is noodzakelijk voor a) het correct omgaan met ‘donkere’ realiteiten, zoals ongevallen en ziekte, b) het vormen van betrouwbare intuïtie waardoor effectieve handeling mogelijk wordt, c) in actie brengen van alle beschikbare talenten en middelen, en tot slot, d) het voldoen van zichzelf in de heelheid van haar of zijn wezen.

Kortom, het doel van dit persoonlijk tweevoudig engagement voor het van binnenuit beleven van Creatieve wisselwerking is de transformatie van de gecreëerde zelf, en deze van anderen, in de richting van de Originele Zelf. Edoch, de beslissing nemen is slechts een eerste stap. De beslissing effectief uitvoeren is de volgende en dat is, eerlijk gezegd, andere koek. Jullie werkelijk blijvend uit de Vicieuze Cirkel houden én het Creatief wisselwerkingsproces van binnen uit beleven is inderdaad de cruciale tweede stap. Beslissend om werkelijk wendbaar en weerbaar te blijven.

Living Richly with Dark Realities [viii]

Nog een stukje over het omgaan met de donkere realiteiten van het leven, zoals de dood of een onvoorziene ramp. Het gaat hierbij om het omgaan met realiteiten die niet kunnen worden beheerst. Dit brengt mij terug, lieve Eloïse, Edward en Elvire, tot het ‘Gebed om Kalmte’ van Reinhold Niebuhr en tot het feit dat men, bijvoorbeeld in het geval van de dood, die realiteit onmogelijk kan veranderen. De dood is nu eenmaal een intrinsiek onderdeel van het leven. Men kan echter wel zijn perceptie (d.w.z. het inkleuren) van de werkelijkheid beheersen. Inderdaad kan men, enerzijds, de dood niet elimineren, noch ontwijken in het menselijk leven en, anderzijds, kan de dood wel degelijk geïntegreerd worden in de heelheid van iemands wezen.

Het zich volledig realiseren wat goed is kan maar ten volle gebeuren indien ook wat niet goed is (‘de donkere realiteiten’) waarderend begrepen wordt. Die donkere realiteiten worden ten volle zichtbaar wanneer de geest er zich helder van bewust is. Die donkere realiteiten zijn ‘niet goed’ op zich zelf én dit negatieve wordt versterkt wanneer men weigert hen te zien zoals ze werkelijk zijn.

Men kan maar creatieve transformatie beleven tijdens periodes van diepe miserie, waarin men geconfronteerd wordt met donkere realiteiten, indien men het tweeledig engagement voor Creatieve wisselwerkingheeft beleefd voordat het uur van die donkere realiteiten toeslaat.

Het ergste wat jullie, Eloïse, Edward en Elvire, kunnen doen wanneer jullie geconfronteerd worden met een donkere realiteit, zoals de dood van iemand die jullie  lief is of een ongeneeslijke ziekte, is die werkelijkheid ontwijken. Met ontwijken bedoel ik hier de weigering om de donkere realiteit in de ogen te kijken. Dat deed ik niet toen ik het verdict van darmkanker kreeg. Gezien ik Creatieve wisselwerkingreeds in goede tijden van binnen uit had beleefd, kon ik dit ook toen ik geconfronteerd werd met deze donkere realiteit. Ik keek de kanker in de ogen en ging er mee in dialoog. Weliswaar een ‘cruciale’ en gebaseerd op het Creatief wisselwerkingsproces. Ik beleefde m’n eigen boek!

Wanneer we, ten volle helder bewust, een donkere realiteit ontwijken, dan ondermijnen we ook het zich ten volle gekleurd bewust zijn van al het andere, dus ook van het ‘goede’. Kortom, niemand kan ten volle en uitbundig leven, tenzij zij of hij in staat is om de duistere realiteiten waarderend te begrijpen. Zo kan men uitbundig leven in onzekerheid. Deze donkere realiteiten zijn niet ‘goed’ als zodanig, verre van, en toch leidt het volledig waarderend begrijpen ervan tot een uitbundiger leven. Daarin domineert Creatieve wisselwerking de Vicieuze Cirkel. Die laatste draait als het ware terug door de kracht van de eerste, zodat men terug in verbinding komt met z’n Intrinsieke Waarde. Een ruwe versie van deze metafoor werd mij door jullie moeder Daphne aangereikt in Atlanta, toen we daar samen ‘op toer’ waren (1995). De uiteindelijke versie in het Nederlands (de Engelse versie zien jullie bovenaan mijn website):

Wanneer dit plaatst vindt – en alleen in dat geval – zullen deze donkere realiteiten uiteindelijk een positieve waarde hebben. Wees er echter klaar van bewust, Eloïse, Edward en Elvire, dat de donkere realiteit niet noodzakelijkerwijs tot de noodzakelijke transformatie leidt. Dat zal ze niet, tenzij de donkere realiteit een aanzet is voor het van binnen uit beleven van jullie tweeledig engagement inzake Creatieve wisselwerking. Dit engagement is geen garantie voor succes én het is – voor zo ver ik, jullie grootvader Johan, weet – de enige weg voor het vrijmaken van alle talenten en middelen van jullie (Originele) Creatieve Zelf ten behoeve van constructieve, dus opbouwende, actie.

___________________________________________________________________________

[i] Bruce Springsteen, Across the Border uit The Ghost of Tom Joad, Colombia Records, 1995 (Geïnspireerd door ‘The Grapes of Wrath’, John Steinbeck’s epos, 1939; John Ford’s film adaptatie, 1940; alsook Woody Guthrie’s The Ballad Of Tom Joad, 1960 – Tom Joad de hoofdfiguur zijnde van het boek van John Steinbeck). Wanneer ik het begrip ‘God’ gebruik, bedoel ik daarmee – zoals Henry Nelson Wieman – het Creatief wisselwerkingsproces.

[ii] Stacie Hagan & Charlie Palmgren. The Chicken Conspiracy, Breaking the Cycle of Personal Stress and Organizational Mediocrity, Baltimore, MA: Recovery Communications, Inc., 1998.

[iii] Johan Roels. Cruciale dialogen, Het dagdagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’, Antwerpen-Apeldoorn, Garant, 2012. pp. 103-121.

[iv] Johan Roels. Creatieve wisselwerking, Nieuw business paradigma als hoeksteen voor veiligheidszorg en de lerende organisatie, Leuven-Apeldoorn: Garant, 2001, Deel III, pp. 257-296.

[v] SUI: afkorting van het Sint-Ursula-Instituut, een katholieke school voor secundair onderwijs van de zusters Ursulinen in Onze-Lieve-Vrouw-Waver.

[vi] Dit is het tweeledig engagement van Henry Nelson Wieman en luidt als volgt:

  1. Geef steeds het beste van jezelf;
  2. Blijf daarbij open voor het proces dat dit beste verandert in iets dat nieuwer, beter en voller is (dit proces is uiteraard het Creatief wisselwerkingsproceszelf).

[vii] Albert Camus. L’Homme Révolté, Paris: Gallimard, Collection nrf, 1951.

[viii] Henry Nelson Wieman. Man’s Ultimate Commitment. Carbondale: Southern Illinois University Press, 1958, Chapter 3.

 

BLIJF WAKKER ! – INLEIDING

I’ve looked at life from both sides now
From up and down, and still somehow
It’s life’s illusions I recall
I really don’t know life at all
– Joni Mitchell

Both Sides Now – Clouds – 1969 

1969 – het wonderbaarlijkste jaar van m’n leven – totnognu

Jarenlang zocht ik naar de basiscondities en vaardigheden die het dagelijks beleven van het creatief wisselwerkingsproces[i] daadwerkelijk ondersteunen. Uiteindelijk begreep ik dat dit beleven plaats vindt bij het succesvol voeren van moeilijke gesprekken; gesprekken die ik uiteindelijk ‘Cruciale dialogen’ noemde. Het boek ‘Cruciale dialogen’[ii] beschrijft dan ook de acht basiscondities en zestien vaardigheden die ingezet dienen te worden bij het voeren van succesvolle stevige babbels; dit onder meer bij het oplossen van problemen en het beantwoorden van belangrijke vragen. Langzamerhand werd, gedurende deze tien jaar durende queeste, de vlinder – het Cruciaal Dialoogmodel – geboren. Eens zich met grote moeite uit z’n cocon vrijgemaakt, kon ook deze vlinder heerlijk vliegen!

Dat ‘Cruciale dialogen’ eerder een doe boek dan een leesboek is, werd mij pijnlijk en glasscherp duidelijk toen ik nog geen jaar na de publicatie ervan geconfronteerd werd met een tweede levensbedreigende ziekte in nog geen vijf jaar tijd: darmkanker stadium III. Gelukkig bleek ik bij deze tegenslag wendbaar en dus pro-actief. Zo gaf ik m’n huisarts van bij het begin m’n vermoeden mee dat de oorzaak van m’n klachten dikke darmkanker was. M’n huisarts verwierp deze diagnose, zich steunend op m’n medisch dossier, dat via z’n grootvader en vader bij hem terecht gekomen was en dat hij al een tiental jaar bijwerkte. Gedurende ettelijke maanden beweerde hij bij hoog en bij laag dat dikke darmkanker in mijn geval onmogelijk was. Nadat medicatie geen soelaas bracht, besloot hij na een maand toch een paar onderzoeken te laten doen: longfoto’s, een paar CT-scans en uiteindelijk, op m’n verder aandringen, ook nog een MRI onderzoek. Dat laatste bracht ‘iets’ aan het licht dat volgens de beschrijving van de specialist “datgene was waardoor m’n huisarts het MRI onderzoek had voorgeschreven.” M’n huisarts begreep de cryptische taal van de specialist niet en las die mij voor. Ik vertaalde dat ‘iets’ als ‘darmkanker’. Op dat moment ging hij eindelijk overstag en schreef een onderzoek voor bij een internist. Het werd mij later overduidelijk dat m’n huisarts toen geleid werd door z’n gekleurd, vastgeroest denkkader (of mindset) en te weinig open stond voor dissidente data en dus voor het klaar bewustzijn; dit laatste omschrijft de Engelse taal kernachtig met het begrip ‘awareness’. Daardoor geloofde m’n huisarts m’n ‘innerlijke zekerheid’ (een begrip dat ik van Paul de Blot SJ leerde) niet en werd m’n pro-activiteit vier maanden lang de mond gesnoerd. Hij was tenslotte dokter, ik een leek en hij beschikte over m’n medisch dossier dat een halve eeuw overspande. Zelf had ik ook nogal wat moeite om onder mijn aangeleerde loyaliteit t.o.v. m’n huisarts uit te komen en dus m’n eigen gekleurd bewustzijn af te zweren. Ook dat werd uiteindelijk een ‘Creatieve wisselwerking’ levensles!

Dus na heel wat getreuzel stuurde m’n huisdokter Dirk Bafort mij – op m’n nadrukkelijk aandringen en na vier maanden darmklachten – door naar een specialist. Ik volgde – wat de specifieke dokter die hij voorstelde betrof – z’n advies niet en koos zelf voor dr. Bruno Vermeersch. Ik had ondertussen geleerd dat ik zelf in de zogenaamde ‘drivers seat’ diende plaats te nemen en m’n toekomst zelf in handen te nemen en had dus m’n huiswerk, voordat het verdict viel, al gemaakt (had er ook voldoende tijd voor gekregen). Op 19 augustus 2013 duurde het welgeteld een minuut om een joekel van een gezwel via endoscopie in beeld te brengen.

Had dr. Dirk Bafort een zogenaamde ‘touché’ toegepast, was het gezwel al vier maand daarvoor ‘boven water’ gekomen. Blijkbaar wordt deze techniek niet meer door huisartsen toegepast. Door specialisten, zoals ik in de maanden nadien ondervond bij dr. Vermeersch, dr. De Meester en dr. Feryn, nog wel!

Bruno stelde mij gerust: “er is nog niets zeker…, het is mischien niet kwaadaardig…”. Hij had een biopsie van het gezwel genomen en schreef direct een serie bijkomende tests voor. Bruno vroeg mij om geduldig de ‘uitslag’ – die ik al met innerlijke zekerheid wist – af te wachten; veertien dagen later zouden namelijk alle puzzelstukjes samenvallen. Op 3 september 2013 hoorde ik uit de mond van dr. Bruno Vermeersch wat ik al maanden vermoedde: darmkanker; nog niet uitgezaaid, edoch bijna! Toen ging alles in een stroom versnelling: twee dagen nadien werd een port-a-cath geplaatst en een combinatie van chemo sessies en bestralingen vastgelegd. Doel was het terugdringen en verkleinen van de tumor. Daarna zou een operatief ingrijpen volgen. Gezien de plaats van de tumor was een permanente stoma meer dan waarschijnlijk. Ik ging niet in op z’n voorstel om het finale operatief ingrijpen door een collega van AZ Alma in Sijsele te laten uitvoeren en maakte hem de slotsom van m’n huiswerk bekend. Die operatie zou worden uitgevoerd door dr. Tom Feryn van het AZ St. Jan te Brugge, waar ook de voorafgaande bestralingen zouden doorgaan. Hij beloofde de nodige contacten voor bestraling en operatie aldaar te maken.

Nu was het hoog tijd om weerbaar te zijn. In het geval van darmkanker is volharden in de boosheid van het gekleurd denkkader en dus het niet inzetten van het helder denkkader (‘awareness’) echt geen optie. Wel een optie is jezelf de cruciale vraag: “Hoe wil je dat jouw kleinkinderen je later zullen herinneren?” stellen. Want hoewel mij, niettegenstaande Stadium III, een grote overlevingskans werd toegedicht, vergeet ik nooit het empathisch schouderklopje dat dr. Geertrui De Meester, hoofd van de dienst radiotherapie van AZ St Jan in Brugge, mij gaf na het eerste consult dat we met haar hadden. Het was werkelijk ‘vijf voor twaalf’!

Ondertussen had ik een Cruciale dialoog met mezelf gevoerd en tot het besluit gekomen én beslist dat ik direct zou opveren en doorgaan. En dat ik dit met een ‘opgeruimd gemoed’ zou doen. Dit is wat ik bedoel met weerbaar zijn; niet bij de pakken blijven zitten en transformerend handelen. Het hoeft geen betoog dat ik bij het beantwoorden van vorige cruciale vraag enorm geholpen werd door m’n eigen boek ‘Cruciale dialogen’. Quad erat demonstrandum … m’n boek is wel degelijk een doe-boek en het hielp mij om gans die periode – met daarin: een kleine chirurchische ingreep-chemo-bestraling-invasieve chirurchische ingreep-permanente stoma-dertig dagen verblijf in AZ St Jan-nachemo en herstel – het hoofd koel en meer dan boven water te houden. Dat ik ondertussen m’n boek ‘Cruciale dialogen’ aan het vertalen was naar het Frans – een belofte aan m’n Franse vriend Guy Bérat nakomend – maakte dat m’n boek ook letterlijk nooit veraf was. Hoe langer hoe meer zag ik in wat ik nog voor m’n kleinkinderen zou kunnen betekenen. Naast het zijn van een sparringpartner bij hun schooltaken en alles wat een normale grootvader zoal doet, begon ik hoe langer hoe meer met hen over creatieve wisselwerking en de toepassing ervan, Cruciale dialogen, te praten. Uiteindelijk rees langzamerhand in mij het plan om de serie columns te schrijven, waarvan deze de inleiding is.

Normaal zijn het de kinderen die hun meter en peter nieuwjaarsbrieven schrijven. Met m’n serie columns draai ik de rollen om. Edoch, ik schrijf m’n kleinkinderen geen nieuwjaarsbrieven met m’n beste wensen. Ik schrijf hen een serie doe-columns met m’n beste adviezen waarmee ze wendbaar en weerbaar en dus wakker zullen blijven! Met andere woorden: ik ben er rotsvast van overtuigd dat wanneer jullie, Eloïse, Edward en Elvire, deze adviezen ter harte zullen nemen jullie wendbaar en weerbaar zullen blijven in deze VUCA[iii] wereld. Ik zal jullie echter niet bestoken met oude consultant wijsheden in nieuwe zakken, maar eerder jullie gids zijn op wat ik de ‘Mahatma Ghandi’ manier noem.

Mahatma Gandhi leefde, wanneer hij niet politiek ergens in de wereld doende was, heel sober in z’n hut ‘Sevagram Ashram’; dit vanaf het moment van de afwerking van die hut (1936) tot aan z’n gewelddadige dood (1948). Wanneer Mahatma Gandhi in Sevagram toefde kreeg hij voortdurend bezoek. Zeer gekend zijn de bezoeken die Jawaharial Nehru, de latere eerste minister-president van onafhankelijk India (overigens met de daadwerkelijke steun van Gandhi), hem daar bracht. Ghandi had onder meer ook veel kennis over alles wat met gezondheid te maken heeft. Daarom kwamen heel wat mensen bij Mahatma over de vloer met hun gezondheidsvragen. Over een van die vragen en Ghandi’s antwoord daarop gaat volgende anekdote, die Charlie Palmgren mij zo’n vijfentwintig jaar geleden vertelde:

Op een dag kwam er een welstellende familie afgezakt naar Sevagram Ashram met de vraag of Mahatma Gandhi hun zwaarlijvige dochter kon helpen weer fit en gezond te worden. Mahatma stelde heel wat vragen en luisterde aandachtig, af en toe parafraserend om het probleem waarderend te kunnen begrijpen. Toen Ghandi het probleem op die manier begrepen had, vroeg hij z’n bezoekers een paar maand later terug te komen. Hij noteerde de nieuwe datum zonder enig advies te verstrekken. Ietwat beduusd vertrokken de bezoekers. Twee maand na het eerste gesprek meldde het echtpaar zich terug in Sevagram Ashram vergezeld van hun, uiteraard, nog steeds obese dochter. Nu was het Mahatma Gandhi die het woord voerde en die het heel strikt dieet, dat de dochter zou moeten volgen, uit de doeken deed. Daarbij zorgde Mahatma ervoor dat ook hij waarderend begrepen werd. Indien de dochter daadwerkelijk de adviezen van Gandhi strikt zou opvolgen, verzekerde Mahatma, zou zij binnen de korste keren terug fit en gezond zijn en dus verlost van haar obesitas. De vader had opgewonden naar Mahatma Gandhi geluisterd en bleek helemaal niet tevreden. Hij vroeg op een nogal scherpe manier waarom Mahatma Gandhi dit advies niet twee maand eerder gedurende hun eerste bezoek had gegeven. Dan hadden ze ten minste geen twee maand verloren en bovendien een peperdure reis uitgespaard! Mahatma Ghandi bleef z’n faam gestand en antwoordde kalm: “Twee maand geleden wist ik dit alles nog niet. Na ons vorig gesprek heb ik diep nagedacht over uw dochters probleem en kwam ik tot een mogelijke oplossing. Dit dieet heb ik dan zeven weken lang zelf strikt gevolgd om te zien of m’n oplossing de goede was. Nu kan ik u, ‘met de hand op het hart’, verzekeren dat dit wel degelijk het geval is!”

De mens is pas mens als hij tot zelfbeheersing in staat is                   en eigenlijk pas als hij haar in de praktijk brengt.

– Mahatma Gandhi

Get started!

Graag start ik deze serie columns met het verhaal ‘De Gouden Arend’ van Anthony de Mello SJ[iv]. Toen ik het voor het eerst hoorde, Eloise, Edward en Elvire, dacht ik dat Anthony dat verhaal voor mij geschreven had. Het is het verhaal hoe we, geboren als arend door conditionering (lees opvoeding en dus de werking van de Vicieuze Cirkel) hoe langer hoe meer een ‘kieken’ worden.

The Golden Eagle

A man found an eagle’s egg and put it in a nest of a barnyard hen. The eaglet hatched with the brood of chicks and grew up with them.All his life the eagle did what the barnyard chicks did, thinking he was a barnyard chicken. He scratched the earth for worms and insects. He clucked and cackled. And he would thrash his wings and fly a few feet into the air. Years passed and the eagle grew very old.

One day he saw a magnificent bird above him in the cloudless sky. It glided in graceful majesty among the powerful wind currents, with scarcely a beat of its strong golden wings. The old eagle looked up in awe. “Who’s that?” he asked. “That’s the eagle, the king of the birds,” said his neighbor. “He belongs to the sky. We belong to the earth—we’re chickens.” So the eagle lived and died a chicken, for that’s what he thought he was.

Anthony  de Mello SJ  ‘The song of the Bird’

Een Nederlandse vertaling van het verhaal:

De Gouden Arend

Een man vond een ei van een arend en legde het in het nest van een boerenerf hen. Het arendsjong werd uitgebroed samen met een heel nest kuikens en groeide met hen op.Omdat hij geloofde dat hij een boerenerf kip was, deed hij net als zij. Hij scharrelde in de aarde om te zoeken naar wormen en insecten. Hij klokte en kakelde.Hij spreidde zijn vleugels en vloog een paar stappen de lucht in, net zoals het een kip betaamt.

Jaren verstreken en de arend werd erg oud.Zekere dag zag hij een prachtige vogel boven hem in de wolkenloze hemel. Die gleed met gracieuze majesteit op de krachtige windstromingen, met nauwelijks een slag van z’n sterke goude vleugels.De arend keek vol ontzag naar omhoog.“Wie is dat?” vroeg hij zijn buur.“Dat is een arend, de koning van de vogels”, antwoordde die. “Hij behoort tot de hemel, wij behoren de aarde – wij zijn kippen.” Dus de arend leefde en stierf als een kip, want hij dacht dat hij er een was.

Anthony  de Mello SJ  ‘Het lied van de vogel’

Carl Puccio, een kennis van jullie mama en vriend van Charlie Palmgren, maakte van dit verhaal een mooie video clip. Daarin vertelt Charlie het verhaal. Je kan de video clip hier vinden:

Eigenlijk zijn, in de ogen van Tony de Mello, alle mensen ‘gouden arenden’; wel zijn de meesten zich niet helder bewust van de hoogten die ze zouden kunnen bereiken. Anthony de Mello stelde zich tot doel de mensen wakker te maken voor de realiteit van hun grootheid.

Een ander verhaal dat aangeeft dat we eigenlijk beter zijn dan we beseffen, is een tekst die op het internet veelal verkeerdelijk toegeschreven wordt aan Nelson Mandela. Nelson zou, althans volgens ‘het internet’, die uitgesproken hebben tijdens een van z’n inauguratie redes toen hij, na tientallen jaren gevangenschap, als president van z’n land werd ingezworen. Edoch, er is een klein probleem: Nelson gebruikte die tekst niet in z’n inauguratie redes. Een prachtig voorbeeld van een zogenaamde internet hoax. Een hoax is in het Engels een woord voor poets nep, bedrog, truc en oplichterij . Het als begrip ‘internet hoax’ is ondertussen zo goed als ingeburgerd in het Nederlands. Volgende tekst komt wel uit een boek van Marianne Williamson[v]:

Our Deepest Fear

Our deepest fear is not that we are inadequate,

Our deepest fear is that we are powerful beyond measure.

It is our Light, not our darkness, that most frightens us.

We ask ourselves, who Am I to be brilliant, Gorgeous, talented, Fabulous?

Actually, Who are you NOT to be?

You are a child of Spirit.

Your playing small Does not serve the World.

There is Nothing enlightened About shrinking so that Others won’t feel Insecure around you.

We were born to Manifest the glory Of Spirit which is Within us. It is not Just in some of us; It is in everyone.

And as we let our Light shine, we give Others permission to Do the same.

As we Are liberated from Our own fear, our Presence liberates Others

Een mogelijke vertaling:

Onze grootste angst

Onze grootste angst is niet dat we onvolmaakt zijn.

Onze grootste angst is dat we mateloos krachtig zijn.

Het is ons licht, niet onze schaduw, die ons het meest beangstigt.

We vragen onszelf: wie ben ik om briljant te zijn, prachtig, talentvol, fantastisch?

Edoch, wie ben jij om dat NIET te zijn?

Jij bent een kind van God.

Je onbelangrijk voordoen bewijst de wereld geen dienst. Er is niets verlichts aan je klein te maken opdat andere mensen zich bij jou niet onzeker zouden voelen.

Wij zijn geboren om de glorie van God die in ons is, te openbaren. Deze is niet alleen enkel in sommigen onder ons; deze is in iedereen!

En als wij ons licht laten stralen, geven we onbewust andere mensen toestemming om hetzelfde te doen.

Eens van onze angst bevrijd, bevrijdt onze aanwezigheid anderen.

De serie columns, waarvan deze column de inleiding is, had overigens ook als titel “Blijf Arend!” kunnen krijgen of ook nog: “Blijf het Kind in U!”.

Beide verhalen gaan, dat hadden jullie begrepen, over het Creatief wisselwerkingsproces (‘de glorie van God’) dat het kind in zich heeft en ten volle beleeft en waar de volwassene bang van (geworden) is… mede omdat het beleven van dit levensproces neerkomt op zichzelf continu bijschaven, veranderen, transformeren. Van dat alles zijn de meeste volwassenen nu eenmaal bang van; blijkbaar blijven ze liever in de ‘gouden kooi’ van hun Vicieuze Cirkel[vi].

Ik weet dat jullie Eloïse, Edward en Elvire, nogal eens surfen op het internet en dat Youtube daar één van jullie pleisterplekken is. Daar vond ik ook volgende clip dat het citaat uit het boek van Marianne Williamson dat ik hierboven gebruikte nog uitbreidt. Deze clip geeft voor mij ook aan waarom de ontdekker van Creatieve wisselwerking, Henry Nelson Wieman die een religieus filosoof was, uiteindelijk schreef dat voor hem God geen super natuurlijke persoon was, maar het proces dat hij Creative Interchange had genoemd.

___________________________________________________________________________

[i]Het Creatief Wisselwerkingsproces is de naam die ik (in navolging van m’n mentor Charles Leroy ‘Charlie’ Palmgren) geef aan het natuurlijk leer en transformatie proces, waar alle kinderen mee worden geboren. Ik beschreef het voor het eerst in m’n boek ‘Creatieve wisselwerking’, Leuven-Apeldoorn: Garant (2001).

[ii]Johan Roels, Cruciale Dialogen, het dagelijks beleven van Creatieve wisselwerking. Antwerpen-Apeldoorn: Garant, 2012.

[iii]VUCA is een acroniem dat oorspronkelijk door Amerikaanse militairen is bedacht voor het beschrijven van het slagveld. VUCA wordt nu hoe langer hoe meer gebruikt  staat voor: de huidige “snelle, onzekere, complexe en vage” wereld:

  • V= volatility: de onvoorspelbaarheid en snelheid van veranderingen
  • U= uncertainty: onzekerheid over wat er staat te gebeuren
  • C= complexity: veelheid aan krachten, chaos en verwarring rondom ons
  • A=ambiguity: oorzaak en gevolg zijn onduidelijk en moeilijk verklaarbaar

[iv]Anthony de Mello, S.J. The Song of the Bird.New York, NY: Doubleday, 1984.

[v]Marianne Williamson. A Return to Love:  reflections on the principles of a course in miracles. New York, NY: HarperCollins Publishers, 1992.

[vi]De Vicieuze Cirkel is de naam die ik (in navolging van m’n mentor Charlie Palmgren) geef aan het aangeleerde proces dat Creatieve wisselwerking hindert en afremt en waar alle kinderen tijdens hun opvoeding mee te maken krijgen. Ik beschreef het voor het eerst in m’n boek ‘Creatieve wisselwerking’.

BLIJF WAKKER ! – VOORWOORD

Well if I had one wish for you
in this god-forsaken world, kids
It’d be that your mistakes will be your own
That your sins will be your own
It’s been a long time comin’, my dear
It’s been a long time comin’, 
but now it’s here.
 – Bruce Springsteen

Long time Coming – Devils & Dust – 2005

 

Mijn vorig boek, ‘Cruciale dialogen’ (2012), beschrijft een model om dagelijks handen en voeten te geven aan het creatief wisselwerkingsproces. Dit laatste was dan weer het hoofdthema van het boek dat ik daarvoor schreef: ‘Creatieve wisselwerking’ (2001). Toen dit boek werd gepubliceerd had ik nog geen kleinkinderen. In de tijdspanne tussen de publicaties van die twee boeken werden onze drie kleinkinderen – Eloïse, Edward en Elvire – geboren. Ook in die periode bleef de wereld hoe langer hoe sneller veranderen. Die veranderingen nopen ons – en vooral onze kleinkinderen – hoe langer hoe meer ‘wendbaar en weerbaar’ te worden. Die uitdrukking wordt onder meer vaak gebruikt door Fons Leroy, directeur van de VDAB (2005-2019), zoals in een interview op het vrt één journaal van 7 oktober 2016, daags na de aankondiging van het massa ontslag van medewerkers bij ING België. Fons stelde in dat interview dat we in de toekomst ons de sleutelvaardigheden, om in een snel veranderende omgeving wendbaar en weerbaar te zijn, dringend eigen dienen te maken. Het werd mij toen direct duidelijk dat, om wendbaar (i.e. pro-actief) en weerbaar (i.e. re-actief) te zijn men creatieve wisselwerking (Creative Interchange) van binnen uit dient te beleven.

In dezelfde week besloot ik een punt achter m’n vierde professionele leven te zetten en plotseling werd mij m’n laatste persoonlijke missie overduidelijk:

Helping my Grandkids Creating their Lives while Staying their Original Self through Consistent Living Creative Interchange from Within.

Het is dus het van binnenuit beleven van Creatieve wisselwerking dat ik, zo goed en zo kwaad dat ik dit kan, sedert eind 2016 bewust aan m’n drie kleinkinderen meegeef. Ik zal dit doen zolang dit mij gegeven is. Ik ben er mij maar al te goed van bewust dat op een dag ook daar een einde zal aan komen. Het leven – ook het mijne – is eindig, dat is een natuurwet. Wat wel voortleeft, is het creatief wisselwerkingsproces. Het wordt namelijk steeds opnieuw in elk geboren kind ingebed. Hopelijk blijven m’n drie kleinkinderen – dit is m’n vurigste wens – dit proces continu beleven en blijven ze niet steken in het denkkader van hun persoonlijke Vicieuze Cirkel.

Om hen een blijvend ruggensteuntje te geven, start ik deze serie columns. Deze zouden uiteindelijk een heus boek kunnen vormen. Hoogst waarschijnlijk zal het nooit gepubliceerd worden; want, zoals reeds gesteld, ik schrijf deze teksten vooral voor m’n kleinkinderen. Vandaar ook de titel: ‘Blijf Wakker!”, omdat zij nog steeds verbonden zijn met hun Originele Zelf. Indien ik dit boek ook voor anderen zou schrijven, dan zou de titel “Word Wakker!” luiden. Voor Eloïse, Edward en Elvire gebruik ik dus “Blijf Wakker!” omdat ik er van overtuigd ben dat zij nog steeds uit de ijzeren greep van de Vicieuze Cirkel gebleven zijn en dus nog steeds verbonden zijn met hun Intrinsieke Waarde (Intrinsic Worth).

Gezien voor alle drie E’s (zoals ik m’n drie kleinkinderen soms noem) exemplaren van mijn reeds geciteerde boeken klaar liggen, zal ik in deze serie columns verwijzen naar passages uit die boeken. Anderen die onverhoopt deze columns – die ik op m’n webstek publiceer – onder ogen krijgen, beschikken waarschijnlijk over hun eigen exemplaar van die boeken. Zo kunnen ook zij mijn nieuwste ideeën in verband met de Vicieuze Cirkel (Vicious Circle) en Creatieve wisselwerking (Creative Interchange) linken aan wat er in ‘Creatieve wisselwerking’ en ‘Cruciale dialogen’ staat geschreven.

Eind oktober 2016 sloot ik m’n professionele leven af met een spetterende vijftiende bijeenkomst van het Cruciale Dialogen Genootschap. Na vier professionele levens (ik ben inderdaad zelf wendbaar en weerbaar gebleken) – waarover uitvoerig werd geschreven in m’n reeds geciteerde boeken – vond ‘ons Rita’ dat het welletjes was geweest. Het Cruciale Dialogen Genootschap werd dan ook ontbonden en, zoals dat zo vaak gaat in het leven, verloren de leden ervan mij min of meer uit het oog. Van mijn kant schreef ik hen maandelijks nog wel een e-mail met de link naar m’n nieuwste column. Eind 2018 liet ik hen weten dat ook aan deze gewoonte een einde kwam. Ik zal uiteraard wel verder blijven schrijven aan ‘Blijf Wakker!’ Wat ook blijft zijn m’n veertiendaagse skype gesprekken met Charlie Palmgren. Charlie van zijn kant is, naast heel wat andere activiteiten, nog steeds aan het schaven aan z’n ultieme beschrijving van Creative Interchange; terwijl ik aan dit ‘boek’ ten behoeve van Eloïse, Edward en Elvire hoofdstukken (columns) zal blijven toevoegen. Het is de bedoeling dat dit met de regelmaat van een klok gebeurt. Het dient gezegd dat ik hoop dat die klok niet rap stilvalt …

Een speciaal woord van dank gaat uit – naast uiteraard de drie kleinkinderen waarvoor deze teksten bedoeld zijn – naar m’n echtgenote Rita, beter gekend als ‘ons Rita’ – en dochter Daphne, moeder van de drie E’s. Zij geven mij de noodzakelijke ruimte en voornamelijk het onuitputtelijk terrein om m’n nieuwste ideeën aan de werkelijkheid te toetsen.

 

Johan Roels