BLIJF WAKKER! – DEEL XV

DE VOORWAARDEN VOOR WAARDEREND BEGRIJPEN: NIEUWSGIERIGHEID & KUNNEN OMGAAN MET ONZEKERHEID

Open your ears, open your hearts. 

Don’t take yourselves too seriously 

and take yourself as seriously as death itself. 

Don’t worry. Worry your ass off. 

Have iron clad confidence. But doubt! 

It keeps you awake and alert. 

Believe you are the baddest ass in town and you suck.

 It keeps you honest. 

Be able to keep two completely contradictory ideas alive 

and well in your heart and head at all times. 

If it does not drive you crazy it will make you strong. 

Stay hard, stay hungry and stay alive.[i]

Bruce Spingsteen

Eloïse, Edward en Elvire, zoals jullie in deel VII hebben kunnen lezen, zijn aan elke karakteristiek van het Creatief wisselwerkingsproces twee condities verbonden. In dit deel zal ik dieper ingaan op de voorwaarden van de tweede karakteristiek Waarderend Begrijpen  Nieuwsgierigheid en Kunnen Omgaan met Onzekerheid (Tolerantie voor Ambiguïteit).

Wanneer we die voorwaarden niet van binnenuit waar maken, heeft ons gedrag veel weg van de een ‘Kniepeesreflex’. Dit gedrag noem ik daarom het ‘Kniereflex-gedrag’. Het idioom ‘‘Kniereflex’ betekent dat men op iets reageert op een even onbezonnen wijze als de ‘Kniepeesreflex’ zelf. Het is een metafoor gebaseerd op de fysieke reflex van het onderbeen wanneer men op een bepaalde plaats ter hoogte van de kniepees, dus net onder de knie, met een rubberen reflexhamer mept. De wetenschappelijke naam, die door geneesheren wordt gebruikt, is de ‘Pattelaire reflex’ of ‘Kniepeesreflex’.

Ik gebruik de uitdrukking hier voor een onbezonnen reactie op een emotie. Emoties komen echter niet uit het niets. Emoties volgen op, en zijn veroorzaakt door, het op een bepaalde manier begrijpen van wat we een stimulus kunnen noemen. Die stimulus kan iets zijn wat de ander gezegd of gedaan heeft en dat we op een bepaalde manier begrepen hebben. Wij hebben al gezien dat hoe we iets begrijpen enorm beïnvloed wordt door ons denkkader. Dus door onze aannames, overtuigingen en vooronderstellingen; kortom, door ons Mentaal Model. Op dit begrijpen op het eerste niveau – het niveau van het Mentaal Modelvan de gecreëerde zelf – volgt een bepaalde emotie. Die emotie ontlokt een respons. Vandaar dat de stimulus hier ook trigger wordt genoemd. Meestal gaat het om een vlugge respons, veelal zelfs een automatische. Vandaar dat ik hierboven de ‘kniepeesreflex’, kortweg ‘kniereflex’, metafoor gebruikte. Die respons kan positief (“Hé, dat is een super idee!”) of negatief zijn (“Waar haal je de wijsheid om deze onzin te beweren?”). Samengevat, de respons is veelal automatisch en gebaseerd op een emotie.

Waarderend begrijpengrijpt plaats op het tweede niveau. Naar analogie met het dubbelslag leren van Chris Argyris en Donald Schön[ii] zou ik Waarderend begrijpenkunnen duiden als dubbelslag begrijpen. Bij Waarderend begrijpenstelt de gecreëerde zelf zichzelf in vraag en last hij een pauze in; hij plaatst zich als het ware tussen de stimulus en de respons en houdt daarbij ook z’n emotie tegen het licht. Ik noem de zelf die dit doet de bedachtzame zelf. Die bedachtzame zelfis zich helder bewust van z’n emoties en stelt deze in vraag door de onderliggende redenen ervan te (onder)zoeken; zijnde het waarderend begrijpen van de realiteit (hier fungerend als stimulus).

Men kan nog een stap verder gaan en het ‘drieslag’ begrijpen eraan toe voegen. Dit is het begrijpen op het niveau van de Originele Zelf. Heel zelden kom ik zelf tot dit niveau (ik heb inderdaad nog veel te leren) en toch is het mogelijk. 

Eloïse, Edward en Elvire, volgende tekening geeft de drie niveaus weer. Die maakt duidelijk hoe een unieke realiteit, naargelang het niveau van begrijpen kan aanleiding geven tot specifieke emoties, die elk dan weer gevolgd worden door een specifiek gedrag:

Nogmaals elk niveau van begrijpen leidt naar een andere emotie; met name kniereflex emotie, bezonnen emotie en uitgebalanceerde emotie. Elke emotie leidt dan weer naar een ander gedrag; met name kniereflex gedrag, bezonnen gedrag en uitgebalanceerd gedrag.

Om diepgaand waarderend te begrijpen zijn de voorwaarden Nieuwsgierigheid en Tolerantie voor Ambiguïteit een noodzaak. Hoe meer die voorwaarden effectief ingezet worden, hoe diepgaander het begrijpen. Wanneer ze slechts heel vluchtig aan zet zijn, komen we tot het begrijpen op het eerste niveau, wanneer ze goed ingezet worden tot het tweede niveau en bij het uitzonderlijk goed inzetten, waarbij eigenlijk de Originele Zelf de realiteit begrijpt, komt men tot het echt ten volle begrijpen ervan en dus tot een heel andere emotie dan bij het begrijpen op het eerste niveau. Hierna bespreek ik beide condities.

Nieuwsgierigheid

Het betreft hier een dubbele nieuwsgierigheid:

  1. Nieuwgierigheid gericht naar het begrijpen van de trigger (wat gezegd of gedaan werd);
  2. Nieuwgierigheid gericht naar het begrijpen van de emotie.

Er wordt een dubbele cruciale vraag gesteld: “Wat betekent de trigger echt?” en “Waarom dan die specifieke emotie?” De gecreëerde zelf wordt dus de bedachtzame zelf en die plaatst zich tussen het begrijpen van de trigger en de emotie, en dit in de twee richtingen. De volgende figuur kan jullie, Eloïse, Edward en Elvire, helpen om een en ander waarderend te begrijpen.

Wanneer jullie bemerken dat jullie overmand worden door een sterke emotie, laat dan jullie bedachtzame zelfaan zet komen. Dit wil zeggen dat het pad van de rechterzijde van bovenstaand vlindermodel NIET direct bewandeld wordt. Men keert als het ware op z’n stappen terug en stelt zowel het waarderend begrijpen van de trigger, met behulp van het eigen mentaal model, als de trigger zelf in vraag. Idealiter blijft men lang genoeg in de linker lus van het vlindermodel totdat de Originele Zelf de trigger – wat wordt gezegd of gedaan – op het derde niveau waarderend begrepen heeft. In dit eerder uitzonderlijk geval doet men dus aan het ‘drieslag’ waarderen van de werkelijkheid.

Door het ‘updaten’ van het waarderend begrijpen van de trigger, kan de resulterende emotie wijzigen en daardoor de gekozen respons en het uiteindelijk resultaat.

Eloïse, Edward en Elvire, hierbij gaat het eigenlijk over wakker blijven zodat men de eigen emoties kan terugvoeren naar het al dan niet correct begrijpen van de input (i.e. de trigger). Wakker blijven omvat hier Nieuwsgierigheid. De Nieuwsgierigheid is nodig om de ander werkelijk op een waarderende manier te begrijpen. Waarderend begrijpen in Creatieve wisselwerking berust op wederkerigheid. 

Teneinde de mening van de ander ten volle te kunnen appreciëren, dienen we te weten hoe zij of hij deze heeft gevormd. We dienen dus te begrijpen hoe zij of hij tot dit gezichtspunt is gekomen. Dit veronderstelt dat men, wanneer men een nieuw of zelfs bizar idee hoort, tenminste de moeite doet om de positieve kanten ervan te ontdekken, ook wanneer die niet onmiddellijk duidelijk zijn. Dit is niet eenvoudig, zeker wanneer men het idee direct dreigt te catalogeren in de categorie ‘nonsens’. Het komt er dus op aan het negatieve oordeel op te schorten en de positieve elementen of spin-offs van het – op het eerste gezicht waardeloos – idee te vinden. Hierbij is het steeds nuttig aan het verhaal van ‘De Boer en z’n Zen Meester’, met de steeds terugkerende vraag “Is dit goed of is dit slecht?”, te denken (zie deel II).

Het is ook belangrijk in te zien dat het overdreven kritisch benaderen van ideeën het creatief proces een halt toeroept. Eloïse, Edward en Elvire, in mijn jarenlange ervaring bleek een nieuw idee vaak geen lang leven beschoren. Zeker binnen een groep haalde iemand het meestal binnen de tien seconden onderuit. Ook in tweegesprekken heb ik uitentreuren ‘ja, maar’ gehoord. De ‘ja’ was meestal geen echte ‘ja’, eerder een regelrecht neen. De ‘beleefde’ ‘ja‘, wordt enkel gebruikt om de ander af te stoppen en met het ‘maar’ wordt het idee netjes afgeknald. 

Door intens en snel te stellen wat er verkeerd is aan het idee van de ander én de valkuilen ervan overdreven te belichten, komt de dialoog in een negatieve spiraal terecht. Een metafoor die ik in dit verband vaak gebruik is het ‘kleiduifschieten’. Het werkt als volgt. Wanneer iemand jouw idee met de snelheid van een kleiduifschutter afknalt vooraleer het is geland en dit bovendien meermaals doet, wordt de negatieve spiraal ingezet. Want wat denk je dat jij zult doen op het moment dat die ander een idee oppert? Inderdaad, ook zijn idee blijft niet lang genoeg in de lucht om het überhaupt te kunnen begrijpen, laat staan te kunnen appreciëren. 

Dit komt omdat wij niet nieuwsgierig zijn naar alle facetten van het idee. Bij het horen van het idee vormt men zich ogenblikkelijk een mening. Door gebrek aan Nieuwsgierigheid wordt de vraag: “Hoe komt het dat zij of hij er deze mening op nahoudt?” niet gesteld. Er wordt als het ware ogenblikkelijk een oordeel gevormd, een conclusie getrokken. Het idee is daardoor geen lang leven beschoren. 

Het verraderlijke deel van de ‘maar’ is wat ze met de energieflow doet. Het effect van de ‘maar’ is dat het idee van de ander eerst met de grond gelijk gemaakt wordt en nadien wordt vervangen door de eigen kijk op de wereld. Dit stopt, met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, de positieve energieflow binnen het gesprek en dit laatste verzandt, mede daardoor, niet zelden in een oeverloze discussie.

Een eerste remedie om de ‘ja, maar’ gewoonte af te leren, is deze te vervangen door de ‘ja, en’ gewoonte. Luister eens naar het subtiele verschil in volgende zin. Hierin heb ik de obligate ‘maar’ vervangen door de vernieuwende ‘en’: “Ik hoor wat je voorstelt om iets te doen aan de situatie en we weten beide dat die aanpak hier nog nooit gewerkt heeft’. Door deze zin wordt hopelijk duidelijk dat beide gedeelten van de verklaring terzelfdertijd geldig zijn. En de energieflow kan daarbij behouden worden, zeker indien men vervolgt met een onderzoekingsvraag: “Wat zouden we kunnen doen om jouw aanpak alsnog in onze omgeving te doen lukken?”

Een tweede remedie is de ‘afknalzinnen’ uit jullie woordenschat te verwijderen. Een afknalzin is een automatische reactie die het nieuw idee vakkundig de grond inboort en daardoor een regelrechte bedreiging vormt voor creativiteit en innovatie. Afknalzinnen zijn de negatieve responses die je doen wensen het idee nooit geopperd te hebben. Erger nog, deze reacties doen je de volgende keer tweemaal nadenken, vooraleer je nog een idee oppert. Door de afknalzin doorloop je de interne dialoog van de liggende acht met lichtsnelheid, en niet zelden is het besluit: “Ik laat mij niet meer horen, dit is genoeg geweest”. Dus afknalzinnen zorgen ervoor dat mensen, die ze te horen krijgen, minder open worden en minder vertrouwen hebben in diegenen die hun ideeën op die manier afknallen. Daardoor vermindert, zoals we reeds zagen, de Authentieke Interactie en krijgt bijgevolg Creatieve wisselwerking een knauw. Het lijdt geen twijfel: afknalzinnen zijn zeer efficiënt en effectief in het smoren van creativiteit. Zij zorgen er moeiteloos voor dat nieuwe ideeën niet geopperd worden en dus niet kunnen omgezet worden in creatieve zaken. Kortom, afknalzinnen zorgen voor het stoppen van innovatie. Nog erger is misschien wel dat ze ons monddood maken. Let wel, afknalzinnen zijn niet nieuw, ze zijn van alle tijden. In m’n boek ‘Cruciale dialogen’ vinden jullie, Eloïse, Edward en Elvire, een hele bloemlezing[iii]!

Een diepere gezamenlijke analyse naar de onderliggende beweegredenen van de gedachte kan het waarderend begrijpen ervan ten goede komen. Daartoe dienen, onder meer, de juiste vragen op een nederige manier gesteld te worden. Daarover later meer in volgend deel (deel XVI).

Kunnen Omgaan met Onzekerheid (Tolerantie voor Ambiguïteit)

De eerste stap is zich blijvend voorhouden dat met praktisch steeds een oordeel vormt. In dit geval is het oordeel: “Wat ik hier en nu verneem maakt mij onzeker, want het strookt niet met m’n huidige kennis; het strookt niet met m’n visie! “

De werkelijkheid wordt door de verschillende deelnemers aan een gesprek vaak heel verschillend gezien. Wat, bijvoorbeeld, de een als oorzaak ziet, ziet de ander als gevolg. Door dit alles wordt men onzeker. Om echt waarderend te kunnen begrijpen, dient men te beschikken over een hoge Tolerantie voor Ambiguïteit

Iets is ambigu wanneer het dubbelzinnig, meerduidig, vaag of onduidelijk is. Dat een ambigue boodschap op verschillende manieren kan begrepen en gewaardeerd worden, is duidelijk. Een ambigue boodschap zorgt meestal voor onzekerheid. Kunnen omgaan met Onzekerheid,en daarbij de tijd nemen om de boodschap te waarderen, is hier aan de orde. Te vlug naar de volgende fase overstappen is ‘jump to conclusion’ gedrag en kan nefast zijn. De kans is groot dat de conclusie gebaseerd is op onduidelijke gronden en daardoor naast de kwestie. 

Echt leren is overeenstemming bereiken omtrent een gezamenlijke interpretatie van de werkelijkheid. Men streeft daarbij naar het bekomen van ‘een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid’.  Daarbij creëert men een gedeelde mening. Men kiest uiteindelijk gezamenlijk vanuit een innerlijke zekerheid, gebaseerd op onzekere data. Men houdt echter continu de vinger aan de pols. Men blijft aandachtig volgen hoe de toekomst zich omzet in het heden en welke data daarbij vrijkomen. 

Dat het tolereren van ambiguïteit noodzakelijk is voor het leerproces werd reeds lang geleden onderkend. 

There is no greater impediment

to the advancement of knowledge

than the ambiguity of words 

Thomas Reid – Scottish Humanist and Philosopher

Volgens Sigmund Freud is het niet kunnen omgaan met onzekerheid een teken dat men niet structureel kan omgaan met problemen, m.a.w. een neurose. 

Neurosis is the inability to tolerate ambiguity.

Sigmund Freud

De persoon die tot elke prijs de controle wil behouden, zoekt ook naar zekerheid. Dit zijn twee illusies uit het verleden. De persoon komt daarbij meestal ook arrogant over. Blijkbaar is dit voor haar of hem beter dan onzekerheid, dan de hulp van anderen te moeten aanvaarden en het gevoel te hebben de controle over de gang van zaken te verliezen. Omgaan met mensen die er een andere mening op nahouden en die andere inzichten hebben, kan bedreigend overkomen. Daarbij vergeet men dat dit voornamelijk komt omdat men zich vastklampt aan het enige juiste antwoord, uiteraard het eigen antwoord! Men klampt zich, anders gesteld, vast aan de eigen interpretatie van de werkelijkheid. Men is ervan overtuigd dat men de waarheid in pacht heeft.

Intolerance of ambiguity 

is the mark of an authoritarian personality. 

Theodor W. Adorno – German Sociologist and Philosopher 

Bij het waarderend begrijpen worden de verschillende perspectieven gewaardeerd omdat zij ons kunnen helpen de werkelijkheid correcter te zien, te begrijpen én te waarderen. Daardoor worden nieuwe mogelijkheden geschapen voor het oplossen van problemen. Onzekerheid is dus helemaal niet negatief. Andere inzichten kunnen ons verrassen, maar geven de mogelijkheid ervan te leren. We kunnen van anderen echt maar leren wanneer we Kunnen Omgaan met Onzekerheid. Eerst dan zullen we niet in de verdediging gaan wanneer de ander verrassende ideeën of meningen verkondigt. Het is niet omdat je je oncomfortabel voelt met de informatie en de stelling van de ander, dat die geen waarde hebben. Tolerantie voor Ambiguïteit is essentieel om vanuit de huidige realiteit de gewenste realiteit te kunnen creëren. Chaos en conflicterende ideeën zijn voor de meesten onder ons echt oncomfortabel, maar door te leren omgaan met het steeds ambiguer worden van onze wereld, gebruikmakend van het creatief wisselwerkingsproces, krijgen we meer en meer vertrouwen in dit proces. En dit met plezier doen, is het kenmerk van de creatieve geest. 

The greater the ambiguity 

the greater the pleasure. 

Milan Kundera,

Author of The Unbearable Lightness of Being 

Wij moeten de reflex van de Vicieuze Cirkel, die ons beschermt tegen het ongemak van nieuwe ideeën, overwinnen, willen we blijven leren van wat het leven ons biedt. Daarom dienen we te leven in het heden en continu in contact te blijven met de werkelijkheid. Hierbij mogen wij niet krampachtig vasthouden aan ‘onze’ waarheid. Dit laatste komt neer op het ons vastklampen aan ons huidig Mentaal Model. We dienen, integendeel, open te staan voor de waarheden van de ander en die te appreciëren. Dit geeft ons de kans ons Mentaal Model te transformeren!

I can’t understand why people are frightened of new ideas. 

I’m frightened of the old ones. 

The first question I ask myself 

when something doesn’t seem to be beautiful is 

why do I think it’s not beautiful 

and very shortly I discover that there is no reason. 

John Cage, American Composer

Life is about not knowing, 

having to change, 

taking the moment and making the best of it, 

without knowing what’s going to happen next. Delicious Ambiguity. 

Gilda Radner, American Actress and Comedian 1946-1989 

Eloïse, Edward en Elvire, een van de grootste hindernissen voor jullie leerproces is het vasthouden aan die percepties, attitudes en aannames, die jullie eigenlijk niet meer van dienst zijn. Wanneer we in contact willen blijven met de huidige realiteit, dienen we constant onze denkkaders, angsten en automatische gewoontepatronen – die ons verhinderen de werkelijkheid te zien zoals deze is – in vraag te stellen. Leren betekent onder meer een versie van de werkelijkheid, die niet meer standhoudt, inwisselen tegen een nieuwe, die wel met de feiten overeenkomt. Nogmaals, dit komt overeen met het inwisselen van ons verouderd voor een nieuw Mentaal Model.

Diep leren vereist het lang genoeg in oncomfortabele ambiguïteit blijven totdat je klaar inziet dat het tijd wordt om de verdedigingsgordel t.o.v. onzekerheid en ‘de zaken niet onder controle hebben’ te ontmantelen. Dit betekent dat men de verzuchting om steeds maar gelijk te hebben en steeds maar op de proppen te moeten komen met het juiste antwoord, loslaat. 

There is no certainty, 

there is only adventure. 

Roberto Assigioli 

Loslaten is jullie overgeven aan wat echt aan het gebeuren is en jullie toelaten de ander ten volle te ervaren zodat het creatief wisselwerkingsproces zijn werk kan doen. Dus ‘uit de weg!’. 

Een poging om Tolerantie voor Ambiguïteit te definiëren, het is:

  • Het aanvaarden van onzekerheden;
  • De vaardigheid om te kunnen omgaan (observeren, percipiëren, begrijpen, waarderen) van ambiguïteit vervat in informatie en gedrag; en dit op een neutrale en open manier;
  • Het vermogen de aannames en overtuigingen van ander te herkennen, te erkennen, en te respecteren.
  • De vaardigheid om te gaan met ambigue nieuwe stimuli zonder gefrustreerd te raken en een tijd lang in die onzekerheid te blijven – dus het ‘jump to conclusion’ af te zweren – totdat een gedeelde mening gecreëerd is.

Omgaan met onzekerheid of het tolereren vanambiguïteit betekent kunnen in onzekerheid blijven, zonder te panikeren, en daarbij de cruciale vraag open in de geest houden. Dit ondanks het ongemak van het niet kennen van het antwoord, het niet weten waar een en ander naar toe gaat, laat staan waar we uitkomen. Kunnen Omgaan met Onzekerheid is een vaardigheid die goed van pas komt in examenperiodes, is het niet Eloïse?!? Het vereist de kniereflex te vermijden, ook al is er geen garantie dat een oplossing zal gevonden worden, en ruimte te maken voor nieuwe en opkomende verbindingen waaruit mogelijks een duidelijke richting kan gekristalliseerd worden. Het is de vaardigheid waardoor men rustig kan slapen met een hoofd vol zorgen. Het is het aanvaarden van het feit dat eenzelfde vraag verschillende antwoorden heeft, en dat elk van deze antwoorden, weliswaar verschillende, potentieel positieve resultaten mogelijk maakt.

Eloïse, Edward en Elvire, men raakt makkelijk gefrustreerd door het gebrek aan duidelijkheid en zekerheid, of zelfs geërgerd door het hebben van te veel vragen waarop men geen antwoord weet. In feite, is dat wat er gewoonlijk gebeurt wanneer men op de drempel van een doorbraak staat. Dit klinkt cliché, en misschien is het dat ook, toch ben ik ervan overtuigd dat het dan het moment is om te vertrouwen op het creatief wisselwerkingsproces. Het is mijn ervaring dat, wanneer men Tolerantie voor Ambiguïteit cultiveert, men uiteindelijk veel meer oplossingen creatief zal integreren en uiteindelijk innovatiever zal zijn, dan wanneer men naar de eerste beste oplossing grijpt (‘jump to conclusion’), teneinde verlost te zijn van de frustratie eigen aan ambiguïteit. Intolerantie voor ambiguïteit geeft meer van hetzelfde en Tolerantie voor Ambiguïteit leidt naar echte creativiteit en innovatie.

Mensen met een hoge mate van tolerantie voor onzekerheid hebben de gave dezelfde werkelijkheid vanuit meerdere perspectieven te zien, die perspectieven ook ten volle te kunnen waarderen en zijn niet zo vlug met het vellen van een oordeel. Ze stellen meer vragen teneinde bijkomende elementen van die werkelijkheid te bekomen en zoeken meer positieve elementen in iets wat hen op het eerste zicht als negatief overkomt. Ze beschikken bovendien over de gave verschillende facetten te laten samensmelten en, misschien nog het belangrijkste, ze stellen hun eigen Mentaal Model in vraag. Kortom ze hebben de vaardigheid om kritisch na te denken. Eloïse, Edward en Elvire, herlees nu eens de quote van Bruce Springsteen aan het begin van deze column.

De wereld wordt steeds complexer. Daardoor worden de op te lossen problemen ingewikkelder en is er een grote nood voor het nemen van correcte beslissingen en het bekomen van betrouwbare data. Kunnen Omgaan met Onzekerheid is nodig om te kunnen omgaan met ambivalente gevoelens en ver weg te blijven van verstarring en hulpeloosheid. Het te snel nemen van een beslissing, en daardoor het uitvoeren van een niet echt doordachte actie, kan leiden tot een ramp. Anderzijds is het (h)erkennen van onzekerheid als een bron van creatieve energie een goede zaak. Juist daarom is het cultiveren van Tolerantie voor Ambiguïteit eigenlijk een noodzaak.

Eloïse, Edward en Elvire, hoe kan men Tolerantie voor Ambiguïteit cultiveren?

Blijf neutraal en schorst het oordeel op. Stel, zo lang mogelijk, een beslissing uit. Focus jullie op het waarderend begrijpen van de informatie vooraleer emoties toe te laten.

Blijf nieuwsgierig. Er is inderdaad een wisselwerking tussen de twee basiscondities van waarderend begrijpen. Parkeer tijdelijk de aannames. Stel nederige vragen (Deel XVI)!

Geniet van de chaos. Creatieve wisselwerkingverloopt zelden netjes en lineair. Bevrijd jullie van de illusies van verleden: orde, controle en zekerheid. Weet dat chaos, indien men er lang genoeg in vertoeft, vaak leidt tot innovatie.

Geef jezelf de tijd. Bevrijd jullie van de illusie van snelheid. ‘Quick’ is vaak ‘dirty’. “Il faut donner le temps au temps”leerde me ooit m’n vriend Guy Bérat uit Lyon.

Begrijp ten volle en waardeer grondig. Dit alles door, naast het stellen van nederige vragen, de andere vaardigheden van het Waarderend Begrijpente ontwikkelen:

  • Het vinden van ‘plussen achter de min’ (Deel XVII);
  • Het integereren van verschillen (Deel XVIII);
  • Het in vraag stellen van de aan zet zijnde Mentale Modellen(Deel XIX).

Hiermee is duidelijk dat er een positieve wisselwerking is tussen de condities en de vaardigheden van de karakteristiek Waarderend Begrijpen. Hoe meer we de vier vaardigheden van binnen uit beleven hoe groter onze Nieuwsgierigheid en onze Tolerantie voor Ambiguïteit worden en, vice versa, hoe nieuwgieriger en hoe beter we kunnen omgaan met onzekerheid, hoe meer we nederig bevragen, plussen vinden achter de min, de verschillen en distincties integreren tot nieuwe inzichten en hoe beter we onze huidige Mentale Modellen in vraag stellen.



[i]Bruce Springsteen. Quote uit diens Key Note Speech ‘Listen up, youngsters’, – 15 March 2012, South by Southwest festival, Austin, Texas. USA; https://www.theguardian.com/culture/2012/mar/15/bruce-springsteen-keynote-speech-sxsw

[ii]Chris Argyris & Donald Schön. Organizational learning II: Theory, method and practice, Reading, Mass: Addison Wesley, 1996.

[iii]Johan Roels, Cruciale dialogen. Het dagelijks beleven van ‘creatieve wisselwerking’. Antwerpen- Apeldoorn, Garant, 2012, pp. 163-169.

BLIJF WAKKER ! – DEEL XIV

DE 2DE KARAKTERISTIEK VAN CREATIEVE WISSELWERKING: WAARDEREND BEGRIJPEN

The dogs on Main Street howl,

because they understand.

If I could take one moment into my hands…


Mister, I ain’t a boy; no, I’m a man.


And I believe in a promised land.

– Bruce Springsteen[i]

Promised Land – Darkness on the Edge of Town – 1978

Eloïse, Edward en Elvire, zoals jullie in m’n boeken ‘Creatieve wisselwerking’ en ‘Cruciale dialogen’ kunnen lezen, omvat Creatieve wisselwerking vier karakteristieken, acht condities en zestien vaardigheden. In dit deel zal ik dieper ingaan op de tweede karakteristiek: Waarderend Begrijpen

Deze karakteristiek volgt ‘normaal’ op de vorige: Authentieke Interactie (Deel VIII). Ze kan echter ook volgen op de derde karakteristiek Creatief Integreren, waarover in een later deel meer. Hoewel ik in deze serie het Creatief wisselwerkingsproces lineair voorstel, verloopt het in werkelijkheid allesbehalve lineair; ik zou zelfs durven stellen, meestal regelrecht chaotisch. Waarderend Begrijpen is een cruciaal onderdeel van dit proces. Wat begrepen of geleerd werd, binnen elke karakteristiek van het proces, dient ook gewaardeerd te worden. Anders gesteld, enkel de boodschap ten volle begrijpen is onvoldoende. Begrijpen alleen kan immers leiden naar afwijzing van wat begrepen werd: “Nu ik jouw mening ten volle begrepen heb, kan ik zeggen dat ik nog nooit iets zo onzinnigs heb gehoord!” en daardoor zorgen voor heel wat moeilijkheden. Het gaat hier om de werkelijkheid van de ander waarderend te begrijpen.

Kortom, de diversestandpunten, die aan bod komen door Authentieke Interactie, dienen niet alleen begrepen te worden, zij dienen vooral gewaardeerd te worden. Men dient het standpunt van waaruit de ander opereert, te waarderen. Men dient het mentaal model van de ander, haar of zijn referentiekader, als legitiem te aanvaarden. Dit wil geenszins zeggen dat men met dit standpunt dient akkoord te gaan. Waarderend Begrijpen heeft alles te maken met respect voor elkaars meningen en voor de denkkaders waaruit deze ontspruiten. En vanuit dit respect zal men de ander begrijpen én appreciëren.

Normaal gesproken proberen we altijd eerst zelf begrepen te worden. Inderdaad is het zo dat de meeste mensen niet luisteren met de bedoeling de ander te begrijpen. Ze luisteren om een gevat antwoord te kunnen geven. Men is dus of zelf aan het woord of men bereidt zich voor om het woord over te nemen. Mensen filteren ook zowat alle data gebruik makend van hun eigen mentale modellen of paradigma’s. We gaan daarbij veelal uit van ons eigen grote gelijk. Onze gesprekken zijn daardoor vaak een verzameling monologen. We begrijpen blijkbaar nooit echt wat zich afspeelt in het hoofd van de ander.

Eloïse, Edward en Elvire, om begrijpend te luisteren, dienen we empathisch te luisteren. Ik bedoel daarmee dat we luisteren met de intentie de ander ten volle te begrijpen. Empathisch luisteren is meevoelend luisteren en houdt in dat men zich verplaatst in het mentaal model van de ander. Men bekijkt de wereld van uit het standpunt van de ander. Anders gesteld, men plaatst zich in het paradigma van de ander.

Probeer eerst waarderen te begrijpen

Vooraleer waarderend begrepen te worden.

– Sint Franciscus van Assisi

Dit gezegde, dat inderdaad aan Sint Franciscus toegeschreven wordt, werd door Stephen K. Covey in z’n boek ‘De zeven eigenschappen van effectief leiderschap’ enigszins afgezwakt tot “Probeer te begrijpen vooraleer begrepen te worden.”[ii]

Voorwaarden

Deze prachtvorm van menselijke interactie is echter niet met iedereen mogelijk, of op eender welk ogenblik in iemands levensverhaal. Aan die interactie zijn namelijk een paar voorwaarden verbonden. Indien niet aan deze voldaan wordt, dan lukt die interactie ofwel totaal niet, of het lukt ze in het begin schijnbaar wel en leidt ze later alsnog tot onaangename complicaties.

Waarderend Begrijpen heeft nood aan volgende twee basiscondities: Nieuwsgierigheid en Kunnen omgaan met onzekerheid (tolerant zijn t.o.v. ambiguïteit). De nieuwsgierigheid zet aan om nederig vragen te stellen te zijn. Het kunnen omgaan met onzekerheid, of het tolerant zijn t.o.v. ambiguïteit, zorgt ervoor dat men niet doorschiet in een ‘jump to conclusion’-gedrag of als groep terecht komt in het zo verraderlijke Groepsdenken. Over deze voorwaarden voor Waarderend Begrijpen, Nieuwsgierigheid en Kunnen omgaan met onzekerheid, zal ik het in volgende column uitvoerig hebben (Deel XV).

Appreciatie (Appreciërend begrijpen is een synoniem van Waarderend Begrijpen)kan, zoals ook Authenticiteit, op verschillende manieren geïnterpreteerd worden. Appreciatie wordt in deze context gebruikt in de zin van accurate inschatting en kritische beoordeling. Het is dus een poging om de ganse reikwijdte van feiten en waarden, zowel positieve als negatieve te bekomen. Het gaat dus om een ‘het één en het ander’ appreciatie. Deze is gebaseerd op de stelling dat elke persoon, elk idee, elke gebeurtenis of situatie zowel positieve als negatieve aspecten heeft. Appreciatie omvat ook empathie en de kunst de werkelijkheid te observeren met de ogen van de ander. Anders gesteld, het is het vermogen om de werkelijkheid te zien vanuit het denkkader of het perspectief van de ander en daarbij hun aannames, overtuigingen, waarden en redeneringen diepgaand te begrijpen.

Nogmaals, dit betekent dat, indien we willen Waarderend Begrijpen, we beiden dienen te zijn: nieuwsgierig betreffende het denkkader van de ander en tolerant t.o.v. de ambiguïteit dat dit denkkader kan teweegbrengen. Wanneer iemand iets stellig poneert (Authentieke Interactie) dat ons tegenvoets neemt, is het mogelijk dat we diens stelling wel degelijk begrijpen en er toch onderste boven van zijn. Hoe komt het toch dat die ander iets beweert dat wij niet ‘as such’ zien, laat staan ervaren? Eerder dan de stelling af te wijzen, trachten we die waarderend te begrijpen. Dit doen we door zowel nieuwsgierig te zijn (“Hoe komt het toch dat de ander de werkelijkheid toch ze wezenlijk anders ziet dan ik?”) als tolerant te zijn voor de onzekerheid die een en ander teweegbrengt. Charlie Palmgren gaat nog een stapje verder wanneer hij beweert dat we dienen te leren ‘ambiguïteit te omarmen’. Inderdaad, wat wij zien wanneer we ‘door de ogen van de ander kijken’ en die appreciëren zoals zij of hij is, ziet er vaak totaal anders uit dan hetgeen wij zien. Waarderend Begrijpen is leren van de verschillen, van de distincties, in plaats van deze te laten uitgroeten tot polariteiten. Waarderend begrijpen houdt zich verre van polarisatie. Waarderend Begrijpen betekent, wat uniek en origineel is in het denken en het perspectief van de ander, niet alleen begrijpen, maar ook waarderen en bovendien die waardering ook laten blijken. Waarderen betreft in dit verband zowel de positieve aspecten als de negatieve kantjes betreffende dat denken en specifiek perspectief. Waarderend Begrijpen is het antidum tegen de Vicieuze Cirkel.

Eloïse, Edward en Elvire, bij Waarderend Begrijpen zetten wij ons vermogen in om tijdelijk geen aandacht te schenken aan de gedachtestroom van onze eigen ‘Monkey Mind’. De bekende fysicus David Bohm zei vaak: “Normally, our thoughts have us rather than we having them.” Vrij vertaald klinkt dat als volgt: “Onze gedachten hebben ons eerder, dan dat wij gedachten hebben.” Het voor een tijdje opschorten van onze mening betekent niet dat wij ons eigen mentaal model vernietigen of totaal afzweren. Het is eerder zo dat we voor eventjes onze aannames aan de kant zetten teneinde de aannames van de ander waarderend te kunnen begrijpen. Langzaamaan hebben wij door dat onze mentale modellen onderdeel zijn van ons brein. En terwijl we ons helder bewust worden van onze gedachten, beginnen deze minder invloed te krijgen op wat we echt zien. Opschorten van onze mening laat ons toe “ons zien écht te zien.”

Het opschorten start wanneer we onze greep op onze huidige gedachten lossen en er enkel maar notie van nemen. In mijn taal geparafraseerd: wij zijn ons helder bewust van onze opkomende gedachten en vertikken het die in te kleuren. We schorten als het ware ons gekleurd bewustzijn op! Deze gedachten gaan daardoor niet direct weg, we verspelen er wel niet zo veel energie aan dan wanneer we eraan vastgeklonken blijven. Wij dienen dus gedachten kunnen loslaten. Daarbij denk ik altijd aan een verhaal over twee monniken; waarvan er tientallen versies bestaan. Hier parafraseer ik de versie van de Amerikaanse singer-songwriter David Olney[iii]:

Het is het verhaal van twee Boeddhistische monniken die op pelgrimstocht waren. Ze waren al maanden op weg en hadden reeds een grote afstand afgelegd toen ze bij een brede rivier aankwamen. Aan de oever ervan stond een prachtige jonge vrouw. Zij was misschien 19 jaar of zelfs maar zeventien. In alle geval, toen de monniken dichter kwamen riep de jonge dame hen toe: “Oh Heren! Kunnen jullie mij helpen? Ik moet naar de overkant van deze rivier en dat kan ik nooit op m’n eentje, kunnen jullie mij helpen?” De monniken keken elkaar aan, want zij hadden de gelofte van kuisheid afgelegd. Ze hadden met name gezworen dat ze niet in verleiding zouden komen. Dan keek de oudste monnik het meisje aan en sprak: “Ja, ik zal je helpen.” Hij nam haar in z’n armen en droeg haar dwars door de rivier naar de andere oever, gevolgd door de jonge monnik. Daar aangekomen plaatste hij haar behoedzaam terug op de grond. Zij vervolgde haar weg en de twee monniken zetten hun pelgrimstocht in een andere richting voort.

Na ettelijke mijlen doorgestapt te hebben zei de jongere monnik tot de oudere: “Oh Broeder, ik ben zeer bezorgd. Je hebt de gelofte van kuisheid afgelegd. Je hebt gezworen dat je nooit zou verleid worden door vrouwelijk vlees. Je hebt die mooie jonge vrouw over de rivier gedragen en je voelde haar in jouw armen. Ik ben zeer bezorgd en bang dat je misschien in verleiding bent gekomen.” De oudere monnik antwoorde: “Inderdaad, ik heb dat prachtig meisje over de rivier gedragen. Daar heb ik haar terstond terug neergezet. Waarom ben jij haar nog steeds aan het dragen?”  

Wanneer we het vermogen om op te schorten ontwikkelen, komen we in alle hevigheid de ‘angst, oordeel en gekakel’, van wat m’n vriend Charlie Palmgren de ‘Monkey Mind’ noemt, tegen. Die ‘Monkey Mind’ is volgens mij de mind van de gecreëerde zelf wanneer de Vicieuze Cirkel de overhand neemt. De ‘Monkey Mind’ gaat regelrecht in tegen creativiteit. Eens te meer een teken van de eeuwige strijd tussen Creatieve wisselwerking en de Vicieuze Cirkel.

Howard Gardner deed ooit een studie die in lijn ligt met een studie die we reeds citeerden (zie de studie van Paul Iske in deel VII). Ik heb het hier over het ‘Project Zero’ van de Harvard University dat de intelligentie van baby’s bestudeerde. Niet alleen werden baby’s getest, ook kinderen en jongvolwassenen. De onderzoekers vonden dat tot de leeftijd van vier jaar bijna alle de kinderen het niveau ‘genie’ haalden. Daarbij onderzochten ze meerdere intelligentiekaders die Gardner vastlegde[iv]: visueel-ruimtelijke intelligentie, kinesthetische intelligentie (de vaardigheid om je lichaam met grote precisie te gebruiken), muzikale intelligentie, interpersoonlijke intelligentie, mathematische intelligentie, intra persoonlijke intelligentie, en taalkundige intelligentie. De globale intelligentie, die tot de leeftijd van kleuters het genie niveau haalde, was bij tienjarigen gezakt tot tien percent van dit niveau. Bij jongvolwassenen zakte dit intelligentie niveau zelfs tot een schamel twee percent van het niveau van kleuters[v].

Velen hebben zich afgevraagd waar die intelligentie naar toe is gegaan. Mijn persoonlijke visie is “De intelligentie is nergens naartoe gegaan, ze werd opgeslorpt door de Vicieuze Cirkel.” Het opschorten van het oordeel van de ‘Monkey Mind’ geeft de aangeboren creativiteit weer een kans. Want die ‘Monkey Mind’ slaakt kreten als “Dat is een stom idee” en “Jij kunt dat niet!”, en het zijn juist die kreten die het creatief wisselwerkingsproces afremmen.

Praktisch vereist het opschorten van de eigen gekleurde mening geduld en voornamelijk de wil om de vooringenomen denkkaders of mentale modellen uit te schakelen. Opdat deze niet zouden kunnen verhinderen dat we zien wat er te zien is. Dit laatste komt dus neer op het reeds behandelde observeren van de werkelijkheid zoals die is en dit zonder er direct conclusies – betreffende wat die observaties zouden kunnen betekenen – aan vast te knopen. Wij geven ons de luxe om de ogenschijnlijke niet gerelateerde stukken informatie de tijd te geven totdat we de situatie op een frisse en totaal nieuwe manier kunnen begrijpen.

Aannames opschorten is gemakkelijker gezegd (of neergeschreven in dit geval) dan gedaan. De druk om een mening te poneren, een oplossing te creëren is in onze huidige gemeenschap enorm. Dat die druk vaak aanleiding geeft tot het verderfelijke ‘Groepsdenken’, beseffen we niet steeds. En dat terwijl echte doorbraken gerealiseerd worden wanneer mensen leren de tijd te nemen om even halt te houden en daarbij hun aannames kritisch tegen het licht te houden.

Het is opmerkelijk dat wanneer we geconfronteerd worden met een mening betreffende de werkelijkheid die sterk afwijkt van de onze, we geconditioneerd zijn om, wat ik m’n boek een Sophie Choice[vi] genoemd heb, uit onze mouw te toveren. We denken namelijk dat er slechts twee opties zijn: onze mening verdedigen en doordrukken of ons in stilzwijgen hullen. Eloïse, Edward en Elvire, jullie hebben het al begrepen. Dit is alweer eens een geval van ‘fight, freeze or flight’: ofwel gaan we in de aanval, verstijven we of vluchten we weg van de wijsheid van de ander. Opschorten is de andere mogelijke reactie die veel te weinig gebruikt wordt. Deze is nochtans noodzakelijk om de mening van de ander te kunnen waarderen. Hierbij gaat het niet zozeer om de vaardigheid ‘de eigen mening goed voor te stellen’, maar vooral om de vaardigheid ‘nederig naar de mening van de ander, én de onderliggende redenen ervan’, te vragen. En dit laatste op een eerlijke manier. We komen daar nog later op terug in de column “Hoe nederig vragen?” (Deel XVI).

Normaal gezien zijn we zo opgeslorpt door de inhoud van onze gedachten dat we ons beginnen vereenzelvigen met deze gedachten en ons niet meer helder bewust zijn van het feit dat we naast het gekleurd bewustzijn ook een puur, helder bewustzijn hebben. Dus om echt de boodschap van de ander te kunnen waarderend begrijpen, dient onze geest te oscilleren tussen het gekleurd en helder bewustzijn. Ook dit toont aan dat het creatief wisselwerkingsproces niet lineair verloopt.

Eloïse, Edward en Elvire, dit alles heeft veel te maken met wat in zowel de christelijke als oosterse religie ‘contemplatie’ wordt genoemd. Contemplatie is een andere term voor beschouwing. De term stamt van het Latijnse contemplatio. Letterlijk betekent het: “het scheiden van iets uit zijn omgeving”. Contemplatio is dan weer de Latijnse vertaling van het Griekse theoreia. Om waarderend te kunnen begrijpen dienen we voor een stuk een ‘contemplatieve persoon’ te zijn. Meestal denken we dan aan monnikken (zowel Oosterse als Westerse en vrouwelijke als mannelijke), filosofen en theoretici. Een ‘contemplatief leven’ is een leven gewijdt aan nadenken over het leven en de zin ervan. Een ervaren contemplatief is zich helder bewust van de cognitieve processen die zich in haar of zijn brein ontvouwen en hoe die verantwoordelijk zijn voor emoties en dus een gevaar betekenen voor het te snel doorschieten in het vormen van conclusies (het zogenaamde ‘jump-to-conclusion’-gedrag). De contemplatieve persoon, die per definitie veel mediteert, leert daardoor zijn verschillende bewustzijns (helder én gekleurd) in belans te houden en van binnen uit te beheersen. Daardoor wordt die meditator hoe langer hoe meer helder bewust, vrij van de mentale constructies en automatische denkprocessen (van de ‘Monkey Mind’). Volgens de Boeddhisten weet de meditator de Originele Zelf goed te onderscheiden van de gecreëerde zelf en weet zij of hij dat de gecreëeerde zelf met z’n kooi – de Vicieuze Cirkel – de oorzaak zijn van het lijden. De contemplatief is er ook van overtuigd dat, door wijs te worden, die oorzaken kunnen worden ontzenuwd. Ten slotte ziet een getrainde contemplatief de realiteit correcter en als interafhankelijke gebeurtenissen.

Het helder bewustzijn heeft het voordeel dat het ‘verlichting’ mogelijk maakt en dit omdat het mogelijk maakt helder bewust te zijn van zowel de externe als de interne wereld. Het helder bewustzijnmaakt het ook mogelijk het verleden terug op te roepen, zich de toekomst voor te stellen terwijl men zich ten volle helder bewust is van het heden, het nu!

Ook het Boedhisme heeft twee verschillende begrippen voor wat ik helder bewustzijn en gekleurd bewustzijn noem. Het pure bewustzijn (pure awareness) wordt het ‘subtiel’ bewustzijn genoemd en het gekleurd bewustzijn het ‘grof’ bewuszijn. Ook bij hen is het subtiel bewustzijn verbonden met het observeren, zonder interpreteren, van de werkelijkheid en het grof bewustzijn met de complexe wereld van het waarnemen, het percipiëren en het interpreteren. Door het ‘grof’ bewustzijn worden zaken met elkaar verbonden en worden emoties gevormd als reactie op uitwendige gebeurtenissen en inwendige hersenspinsels. Het ‘subtiel’ bewustzijn echter wordt niet verduisterd, noch gewijzigd door de inhoud van de opkomende gedachten (van de ‘Monkey Mind’); het ‘subtiel’ bewustzijn is onvoorwaardelijk en ongewijzigd.

Dit wil niet zeggen dat men bij het opschorten van het inkleuren van gedachten men een inspanning doet om tebeletten dat die gedachten opkomen. Gedachten komen nu eenmaal spontaan op. Wat wel gebeurt is dat wanneer gedachten opkomen die direct losgelaten worden. Bij wijze van spreken worden zenaar de uitgang geleid zonder dat ze gevolgen kunnen creëren. Zonder ze te verdrukken laten we gedachten verdwijnen van zodra ze opkomen. De gedachten en percepties komen uiteraard op, men kan dit fenomeen nu eenmaal niet vermijden. Men laat deze echter vanzelf verdwijnen. Dit laatste door er geen aandacht aan te besteden. Door er geen energie in te steken of aan te geven. Het heeft geen nut om gedachten te voorkomen die er sowieso al zijn. Men kan wel voorkomen dat ze jouw geest inpalmen.

Wanneer het helder bewustzijn z’n werk gedaan heeft en men de boodschap ‘puur’ begrepen heeft, is de tijd gekomen om daar een gedeelde mening aan te geven door de verschillende meningen met elkaar te vermengen tot een inhoud die voor eenieder aanvaardbaar is. Uiteraard is nu het gekleurd bewustzijn aan zet. Want het waarderen is gebaseerd op het gekleurd bewustzijn, dat per definitie duaal is. Men kleurt wat men heeft geobserveerd in en gebruikt daarbij het kleurenpalet van de beschikbare mentale modellen. Let wel, niet enkel uw persoonlijk gekleurd bewustzijn, ook dit van ieder ander in de dialoog. Het is de bedoeling om een Gedeelde Mening te creëren en daartoe dient elkeen wat zij of hij heeft waargenomen in vraag durven stellen. Dit gebeurt op een integere manier, men schetst eerlijk hoe men de gegevens, de boodschap waardeert en staat open voor de waardering ervan door de ander.  

En de verschillende meningen worden hierbij gewaardeerd. Hiertoe worden een viertal vaardigheden ingezet, waarover in latere columns meer:

  • Hoe nederig vragen? (Deel XVI);
  • Hoe ‘plussen’ vinden achter de ‘min’? (Deel XVII);
  • Hoe verschillende inzichten integereren? (Deel XVIII);
  • Hoe Mentale modellen in vraag stellen? (Deel XIX).

[i]Bruce Springsteen, Quote uit de song Promised Landuit het album Darkness on the Edge of Town.Columbia Records, 1978.

[ii]Stephen, E. Covey. De zeven eigenschappen van effectief leiderschap. Amsterdam-Antwerpen: Contact. 1993, blz. 214.

[iii]David Olney. Intro van Women Across The River (feat. Sergio Webb) uit het album Holiday in Holland, Strictly Country Records, 2016.

Hier het intro en de beklijvende song

[iv]http://infed.org/mobi/howard-gardner-multiple-intelligences-and-education/

[v]Howard Gardner, Frames of Mind; The Theory of Multiple Intelligences. New York NY: Basic Books, 1993 (originele publicatie1983).

[vi]Johan Roels. Cruciale dialogen, Het dagdagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’, Antwerpen-Apeldoorn, Garant, 2012, bladzijde 272.