BLIJF WAKKER ! – DEEL XXIII

HOE CREATIEVER WORDEN?

My nature was always to stand back and Watch the way things interrelate. What was going on around me. Observation is a large part of my psychology. And that has a lot to do with people who go on to write, or take their own thoughts and formulate them in to something. Result of a variety of dysfunctions that you’ve managed to channel into positive and creative rather than destructive. It came out of that need to sort myself out … So part of it was natural, and part of it I worked really hard at[i].

Bruce Springsteen

Interview van Bruce Springsteen op Charlie Rose[ii]

Eloïse, Edward en Elvire, er bestaan nogal wat invalshoeken met betrekking tot creativiteit. Sommigen beweren dat creativiteit enkel voorbehouden is aan de uitzonderlijk begaafden onder ons, anderen verbinden creativiteit dan weer steevast met kunst, nog anderen verbinden het begrip creativiteit met wetenschap of technologie.

Dat creativiteit belangrijk is voor jullie toekomst geeft een IBM studie aan[iii]. Dit was een wereldwijde bevraging van 1500 CEO’s waaruit bleek dat creativiteit – meer dan discipline, integriteit of zelfs visie – noodzakelijk is om met succes te navigeren in een toenemend complexe wereld. Mihaly Csikszentmihalyi, de man die ‘Flow’ ontdekte, gaat nog verder door te zeggen dat de toekomst van het menselijk ras afhangt van onze creativiteit[iv]. Keith Sawyer stelt dan weer dat onderzoek de visie bekrachtigt dat “creativiteit een helende, leven-bevestigende activiteit” is[v].

Een poging om Creativiteit te definiëren

Ik zie creativiteit als een vaardigheid die in wezen alle gezonde mensen hebben en, zoals we in een vorig deel al zagen, de heel jonge kinderen nog in grotere mate dan volwassenen (zie Deel VII).

There is no doubt that creativity is the most important human resource of all. 

Without creativity, there would be no progress, 

and we would be forever repeating the same patterns. 

Edward de Bono 

Zoals we reeds eerder zagen, wordt het begrip creativiteit op verschillende manieren in verschillende contexten gebruikt. Het is bovendien moeilijk te definiëren wegens z’n onzichtbaar karakter. Creativiteit kan niet ervaren worden met de vijf zintuigen. Intuïtief weten we dat zoiets als creativiteit bestaat. Wij zijn er zelfs mee geboren, maar, anders dan met de meeste elementen, kan het creativiteitsaspect van onze Zelf niet fysisch aangetoond worden. Mede daardoor bestaan letterlijk tientallen definities voor het ongrijpbare begrip ‘Creativiteit’. 

Woordenboek definitie

Creativiteit (v.) [<Fr. Créativité>], 

1 Voortplantingsvermogen ; 

2 scheppingsvermogen (van kunstenaars). 

Groot Woordenboek der Nederlandse Taal, 1992 

Voortplanten en scheppen, het lijken wel opdrachten die ons door de natuur zijn opgedragen. Voortplanten is de basis van het leven op aarde, en zonder scheppende krachten wordt het leven statisch en saai. De definitie, die het Groot Woordenboek der Nederlandse taal ons verschaft, lijkt op het eerste gezicht enigszins dubbelzinnig en nogal eng. Voortplanten valt onder ‘scheppen’ in de brede zin van het woord, en vervolgens impliceert het tweede deel van de definitie indirect dat creativiteit in de zin van scheppingsvermogen alleen voorbehouden is aan kunstenaars. Voor een zelfverklaarde filosoof is een dergelijke definitie, die een dubbele interpretatie inhoudt en de zaken niet verduidelijkt, de aanzet om dieper te gaan graven naar een duidelijker definitie.

‘Mijn’ definitie

Het probleem met het definiëren van dit begrip ligt in de sterke verbondenheid ervan met kunst, de complexiteit van het creëren zelf en de verschillende theorieën die ontwikkeld werden om creativiteit te verklaren. Het is dus nuttig dat ik duidelijk definieer wat creativiteit betekent in de context van Creatieve Wisselwerking. Sommigen zien creativiteit als een natuurlijke vaardigheid, die praktisch niet kan aangeleerd of bijgeschaafd worden. Wij zijn van mening dat creativiteit kan ontwikkeld worden en beweren dat het gebruik van alle Creatieve wisselwerking vaardigheden daartoe enorm bijdragen. 

Voor Henry Nelson Wieman was creativiteit niet het begrip zoals het meestal wordt gebruikt in de kunst, wetenschap en technologie, voor hem was het een synoniem voor Creatieve wisselwerking, zoals hij duidelijk stelt in de introductie van ‘Man’s Ultimate Commitment’: 

By creativity I do not mean creative work whether in art or science or technology or social organization or in any other area of human achievement. To be sure, creative work may accompany the kind of creativity, which I shall discuss. But I shall be examining not creative work but the creative transformation of the individual in the wholeness of its being[vi].

Het is onderhand jullie, Eloïse, Edward en Elvire wel duidelijk dat ik een leerling ben van Henry Nelson Wieman en daardoor is ook voor mij creativiteit niet enkel de creativiteit in de context van kunst, wetenschap en zo en ook niet de creativiteit van uiterst begaafde creatieve personen. Ik geloof heel sterk dat eenieder creatief kan zijn en vooral op zijn gebied, indien de nodige condities aanwezig zijn en de persoon de relevante kennis en vaardigheden bezit. Omdat de link tussen creativiteit en Creatieve wisselwerking zo sterk is, sprak ik ooit deze quote-waardige zinsnede:

We zijn in wezen allen creatief en met z’n allen nog creatiever

Johan Roels

Uit de honderden definities van creativiteit hou ik persoonlijk van deze die Todd Lubeck plukte uit meerdere werken: “Creativiteit is het vermogen om iets te produceren wat zowel nieuw als toepasselijk is.” 

Creativity is the ability to produce work that is both novel and appropriate[vii].

Uit die definitie blijkt dat Creativiteit niet alleen bedenken is, maar ook produceren van wat werd bedacht. Dus zijn in deze definitie creativiteit en innovatie synoniemen. Dit maakt duidelijk dat in dit domein nog niet alles is gezegd. En het geeft ook aan dat de derde Karakteristiek Creatief Integreren (i.e. Creativiteit) dient gevolgd te worden door de vierde: Continu Transformeren (i.e. Innovatie).

Wij huldigen dus een democratische visie op creativiteit, die het potentieel voor creatieve verwezenlijkingen herkent in alle domeinen van de menselijke samenleving en de capaciteit voor die verwezenlijkingen in veel mensen en niet in een ‘chosen few’.

Zelf definiëren wij creativiteit dan ook als:

Een erbeeldingsvolle activiteit toegepast om resultaten te produceren die zowel origineel als waardevol zijn voor het bereiken van het doel

Zo gedefinieerd is creativiteit een waarde want, zoals we in deel V  gezien hebben, stelt Henry Nelson Wieman: “A Value is a goal seeking activity”. 

Hiermee geven we ook aan dat creativiteit zonder toepassing steriel is. Daarmee volgen we onder meer Ned Hermann die in z’n boek ‘The Creative Brain’ het volgende schreef:

Creativity in its fullest sense involves both generating an idea and manifesting it – making something happen as a result[viii].

Wij gaan dus uit van vier karakteristieken van creativiteit: 

  • Het betreft altijd verbeeldend denken en handelen.
  • Deze verbeelding is altijd doelbewust.
  • Deze processen genereren iets origineel.
  • En het eindproduct is waardevol voor het bereiken van het doel.

 De voor Creativiteit broodnodige condities

De condities voor creativiteit zijn – gezien creativiteit en Creatieve wisselwerking als synoniemen kunnen gezien worden – alle acht basiscondities van het Cruciale Dialoogmodel. De vaardigheden die behoren tot de karakteristiek Creatief Integreren worden in de vier volgende delen beschreven. Het verschil in graad van creativiteit tussen individuen heeft vooral te maken met het verschil in zowel het beheersen van die vaardigheden als ervaring. Wij kunnen niet bevroeden hoe groot de frustraties en het verlies aan creatieve capaciteiten zijn door het niet voorzien in die condities en het niet gebruiken van kennis en vaardigheden binnen onze samenleving. 

De Kenmerken van Creativiteit

We zagen al dat Creativiteit vier kenmerken heeft. Hoog tijd om die diepgaander te beschrijven.

Gebruik van Verbeelding 

De verbeeldingsactiviteit is een soort mentaal spel dat gericht is naar een creatief doel. Het is een manier van denken die essentieel generatief is. Daarbij wordt getracht de mogelijkheden van 
een gegeven situatie uit te breiden door te kijken vanuit een nieuw perspectief en door zich nieuwe alternatieven voor te stellen. Creatieve inzichten komen voor wanneer bestaande ideeën gecombineerd worden, op een totaal nieuwe manier worden geïnterpreteerd of gebruikt worden in contexten waarmee ze normaal niet worden geassocieerd. Dit gebeurt vaak bij het maken van ongewone verbindingen en door het zien van analogieën en relaties tussen ideeën die voordien niet verbonden waren

Nastreven van Doelen

Binnen Creatieve wisselwerking is creativiteit onlosmakelijk verbonden met zowel het doel als de actie. Het is als het ware toegepaste verbeelding. Die verbeeldingsactiviteit wordt afgestemd op het bereiken van een doel. Bij Creatieve wisselwerking is men bezig met iets op een gewilde manier tot stand te brengen. Hiermee beweren wij niet dat er geen creatieve inzichten of doorbraken kunnen gevonden worden op een onverwachte manier of door intuïtie, integendeel. Bij Creatieve wisselwerking komen deze echter voor op de weg van het oplossen van een probleem en/of het grijpen van een kans. Dit kan dus een dynamisch proces zijn waarbij de eventuele resultaten heel verschillend kunnen zijn (en meestal zijn ) van deze die men bij het begin voor ogen had. 

Origineel

Creativiteit bevat steeds originaliteit. Er zijn echter verschillende categorieën van originaliteit. Iets kan origineel zijn op:

  • persoonlijk vlak: dus origineel ten opzichte van eerdere verwezenlijkingen en/of
  • werk van de persoon;
  • relatief vlak: dus origineel in vergelijking met anderen binnen de groep
  • historisch vlak: echt een nieuwe verwezenlijking in het eigen vakgebied.

Waardevol

Originaliteit is essentieel in creatief werk, maar het is nooit voldoende. Originele ideeën kunnen uiteindelijk niet relevant blijken voor het doel dat we voor ogen hebben. Ze kunnen ook bizar en zelfs onjuist zijn. Het resultaat van de verbeeldingsactiviteit kan volgens ons enkel creatief genoemd worden indien het waarde heeft in relatie met de bewuste taak. ‘Waarde’ heeft hier te maken met het oordeel over een eigenschap van het resultaat, dus met betrekking tot het doel.

Creativiteit heeft te maken met het spelen met ideeën en het testen van mogelijkheden. In dit proces zijn mislukkingen niet uitgesloten. Ze zijn inherent aan het creatieproces. Er kan heel wat iteratieve verbeeldingsactiviteit nodig zijn vooraleer het beste resultaat bereikt wordt. 

Het Creatieve Brein

De bron van creativiteit is het brein en niet een stukje ervan, maar het ganse brein. En gezien creativiteit zich afspeelt in het brein is de link die Henry Nelson Wieman zo stevig legde tussen creativiteit en Creatieve wisselwerking voor de hand. Want, “Wat verandert het brein gezien het brein dit zelf niet kan?”  is een vraag die we al een paar keer in deze serie – in een of andere vorm – geformuleerd hebben. Dus is het proces dat we dienen te volgen niets anders dan het creatief wisselwerkingsproces. Henry Nelson Wieman staat daarin zeker niet alleen. 

Zo beschreef de sociaal psycholoog Graham Wallas het proces dat zich in het brein afspeelt wanneer mensen een probleem creatief trachten op te lossen[ix]. Hij benoemde het vier fasen proces als volgt:

  1. Preparatie
  2. Incubatie
  3. Illuminatie
  4. Verificatie

Niet verwonderlijk dus dat ik daarbij aan de vier karakteristieken van het creatief wisselwerkingsproces denk. 

Interessant vind ik ook dat Graham Wallas (1858-1938) een tijdsgenoot was van Henry Nelson Weiman (1884-1975). Graham schreef z’n boek ‘the Art of Thought’ op 68 jarige leeftijd in 1926 en Henry Nelson was 33 – ‘de leeftijd van Christus’ zou vader Richard gezegd hebben – toen hij in z’n dissertatie ‘The Organization of Interests’(1917) de grondvesten van Creative Interchange beschreef. Graham Wallas liet de religie los toen hij in Oxford studeerde en werd een rationalist en Henry Nelson Wieman werd in 1927 Professor van Christelijke Theologie aan de University of Chicago Divinity School en uiteindelijk een ‘leading’ religieus filosoof. Wallas baseerde overigens zijn proces grotendeels op de publicaties van de Franse wiskundige Henri Poincaré (1854-1912) terwijl Wieman sterk beïnvloed was door de Franse filosoof en Nobelprijswinnaar voor literatuur (1927) Henri Bergson (1859-1941).

Het lijkt mij nuttig om iets dieper in te gaan op de vier fasen die Wallas onderscheidde.

Preparatie

Gedurende de voorbereidingsfase wordt het probleem van alle kanten geobserveerd met een open geest en volle aandacht. In mijn taal luidt dit als ‘het probleem observeren met het helder bewustzijn’. Volgens Wallas dient de denker de ‘mentale grond klaar te maken voor het zaaien van het zaad’ en ook ik heb al het creatief wisselwerkingsproces metaforisch vergeleken met werk van de boer[x]. Wallas bedoelt daarmee het verzamelen van alle intellectuele bronnen waaruit nieuwe ideeën kunnen ontspruiten. Dat is dan weer in Authentieke Interactie gaan met wat reeds voorhanden is; bijvoorbeeld door het analyseren van de bestaande literatuur. Zelf schrijft Wallas:

The educated men has, again, learnt, and can, in the Preparation stage, voluntarily or habitually follow out, rules as to the order in which he shall direct his attention to successive elements[xi]

Incubatie

Vervolgens voorziet Wallas een periode van het onbewust laten doordringen van wat is begrepen en waarbij geen directie aandacht aan het bewuste probleem wordt geschonken. Ook dat idee had hij van Poincaré. Deze was ervan overtuigd dat creatieve ideeën ontstaan door een combinatie van oude ideeën in het onbewuste, door een proces dat ook hij ‘incubatie’ noemt. Volgens Wallas vinden gedurende deze fase twee divergerende zaken plaats: het ‘negatieve element’, dat is gedurende de Incubatie niet bewust nadenken over het probleem en het ‘positieve element’, dit zijn een reeks onbewuste, ongewilde zaken die zich in de geest afspelen. Hij schrijft daarover:

Voluntary abstention from conscious thought on any problem may, itself, take two forms: the period of abstention may be spent either in conscious mental work on other problems, or in a relaxation from all conscious mental work. The first kind of Incubation economizes time, and is therefore often the better[xii]

Dit komt dus overeen met de tweede karakteristiek Waarderend Begrijpen zonder direct naar een oplossing te zoeken. Begrijp eerst het probleem waarderend vooraleer er maar aan te denken het op te lossen. Geef deze fase voldoende tijd – de incubatietijd.

Wallas stelde zelf een techniek voor om de vruchten van deze Incubatie periode te optimaliseren. Daarin was hij zijn tijd ver vooruit. Veel van wat hij schreef, wordt nu bevestigd door hedendaagse psychologie. Volgens Walles is het nuttig om tijdelijke onderbrekingen in het gedachtenproces in te bouwen. Het probleem dus vrijwillig loslaten vooraleer het reeds is opgelost, dit teneinde de geest de tijd te geven tot rust te komen. De ideeën zullen daarna wel als vanzelf oplichten.

Illuminatie

De Illuminatie fase, die volgt na de Incubatie fase, baseerde Wallas op het concept van ‘plotselinge illuminatie’ van de Franse wiskundige Henri Poincaré. Deze stelde dat als een potentieel nuttige combinatie verscheen, dan zou de denker een illuminatie ervaren, een moment van inzicht, vergezeld van het plotseling verschijnen van het idee in het bewustzijn. Veel eerder beschreef Aristoteles dit als een ‘Eureka’ moment en Henri Poincaré beschreef zelf heel wat van die ‘Ha-Ha’ momenten.

Volgens Wallas kan deze Illuminatie niet geforceerd worden:

If we so define the Illumination stage as to restrict it to this instantaneous “flash,” it is obvious that we cannot influence it by a direct effort of will; because we can only bring our will to bear upon psychological events which last for an appreciable time. On the other hand, the final “flash,” or “click” … is the culmination of a successful train of association, which may have lasted for an appreciable time, and which has probably been preceded by a series of tentative and unsuccessful trains. The series of unsuccessful trains of association may last for periods varying from a few seconds to several hours. 

[…] 

Sometimes the successful train seems to consist of a single leap of association, or of successive leaps, which are so rapid as to be almost instantaneous[xiii]

Tientallen jaren later begreep Stephen Jay Gould dat deze ‘trains of associations’ niets anders waren dan verbindingen tussen blijkbaar niet verbonden zaken. Hij noemde dat ‘the secret of genius’. 

Great things are not done by impulse, 

but by a series of small things brought together. 

– Vincent Van Gogh 

Verificatie

Deze vierde fase heeft – niet zoals de tweede en de derde fase – met de eerste fase gemeen dat er een bewuste en gewilde inspanning dient gedaan te worden. Deze keer in het testen van de validiteit van de idee en het reduceren ervan tot diens krachtigste vorm. Ook deze keer speelt Graham Wallas leentjebuur bij de baanbrekende theorieën van Henri Poincaré en citeert deze als volgt:

It never happens that unconscious work supplies ready-made the result of a lengthy calculation in which we only have to apply fixed rules… All that we can hope from these inspirations, which are the fruit of unconscious work, is to obtain points of departure for such calculations. As for the calculations themselves, they must be made in the second period of conscious work, which follows the inspiration, and in which the results of the inspiration are verified and the consequences deduced. … They demand discipline, attention, will, and consequently, conscious work[xiv]

Deze fase komt uiteraard overeen met de vierde karakteristiek van Creatieve wisselwerking: Continu Transformeren en die karakteristiek heeft inderdaad ook nood aan discipline en doorzettingsvormogen en is bewust en ‘hard’ werk!

Over hard werk, in het kader van creativiteit, gesproken: ik hou van wat Edison hierover ooit vertelde:

Genius is another name for hard work, honest work. “Genius” says Edison “is 1 per cent inspiration and 99 per cent perspiration.” People, who take pain never to do more than they get paid for, never get paid form anything more than they do.[xv]

Het belangrijkste is echter de wisselwerking tussen de vier karakteristieken en het feit dat geen enkele ervan echt geïsoleerd werkt van de andere drie. Creatieve wisselwerking is werkelijk daardoor een synoniem voor creativiteit. Creativiteit is echt meer dan een complexe machine met oneindig bewegende delen. Het is een chaotisch proces dat eigenlijk tekort wordt gedaan door lineaire voorstellingen zoals het Creativiteitsproces van Wallas of m’n eigen Cruciaal Dialogenmodel. Ook Wallas was zich daarvan van bewust, want hij noteerde: 

In the daily stream of thought these four different stages constantly overlap each other as we explore different problems. An economist reading a Blue Book, a physiologist watching an experiment, or a business man going through his morning’s letters, may at the same time be “incubating” on a problem which he proposed to himself a few days ago, be accumulating knowledge in “preparation” for a second problem, and be “verifying” his conclusions on a third problem. Even in exploring the same problem, the mind may be unconsciously incubating on one aspect of it, while it is consciously employed in preparing for or verifying another aspect. And it must always be remembered that much very important thinking, done for instance by a poet exploring his own memories, or by a man trying to see clearly his emotional relation to his country or his party, resembles musical composition in that the stages leading to success are not very easily fitted into a “problem and solution” scheme. Yet, even when success in thought means the creation of something felt to be beautiful and true rather than the solution of a prescribed problem, the four stages of Preparation, Incubation, Illumination, and the Verification of the final result can generally be distinguished from each other[xvi]

Dat ik niet alleen sta met m’n inzicht dat ons leven beheerst wordt door twee tegenstrijdige Processen, die in de zogenaamde ‘banner’ van m’n website gevat zijn – met name Creatieve wisselwerking en de Vicieuze Cirkel – blijkt uit volgende quote van Mihaly Csikszentmihalyi:

Each of is born with two contradictory sets of instructions: a conservative tendency, made up of instincts for self-preservation, self-aggrandizement, and saving energy, and an expansive tendency made up of instincts for exploring, for enjoying novelty and risk – the curiosity that leads to creativity belongs to this set. We need both of these programs. But whereas the first tendency requires little encouragement or support from outside to motivate behavior, the second can wilt if it is not cultivated. If too few opportunities for curiosity are available, if too many obstacles are placed in the way of risk and exploration, the motivation to engage in creative behavior is easily extinguished[xvii].

Eloïse, Edward en Elvire, ik weet niet of Mihaly Csikszentmihalyi ooit over Henry Nelson Wieman’s Creative Interchange en Charles Palmgren’s Vicious Circle gehoord heeft; bovenstaande quote is zowel een accurate als een prachtige beschrijving van deze twee processen waarbij het ene, Creatieve wisselwerking, wordt afgeremd door het andere, de Vicieuze Cirkel.

Creatief Denken

Wij zijn niet alleen creatief geboren, wij zouden niet overleven indien we niet creatief zouden denken.

Misschien is het nuttig om hier op een interessant gegeven met betrekking tot m’n Cruciale Dialogenmodel te wijzen. Ik stel de linker lus vaak voor als de lus van het DENKEN, het midden als het gebied van het VOELEN en de rechter lus als de lus van het DOEN. Dus zou het kunnen dat jullie, Eloïse, Edward en Elvire, raar opkijken wanneer ik het hier – in het onderdeel Creatief Integreren, onderdeel van de rechter lus – over Creatief Denken heb. Dit komt omdat m’n lineair model niet bij machte is om het complex proces dat Creatieve wisselwerking is, voor te stellen. Bijkomend element is dat de eerste Karakteristiek (Authentieke Interactie) eerder uitwendig plaats vindt, de twee volgende (Waarderend Begrijpen en Creatief Integreren – waar we het hier over hebben) eerder inwendig en de vierde Karakteristiek (Continu Transformeren, waarover later meer) dan weer eerder uitwendig. Inderdaad, DENKEN is nu eenmaal iets wat inwendig gebeurt, met name tussen onze twee oren. Dit spel van uitwendig en inwendig die elkaar opvolgen doet mij dan denken aan de Möbius ring en dan meer bepaald aan de afbeelding die Maurits C. Escher in 1963 maakte en die hij de titel ‘Band van Möbius II (Rode mieren)’ meegaf[xviii]. Het is niet moeilijk om in de houtgravure van Escher het Cruciale dialoogmodel te zien.

En in realiteit is het nog ingewikkelder want de derde karakteristiek omvat de twee vorige. Om ideeën creatief te kunnen integreren dienen ze uiteraard geuit te worden (i.e. Authentieke Interactie) en waarderend begrepen (i.e. Waarderend Begrijpen). Nu ja, de realiteit is altijd een stuk ingewikkelder dan een model van de realiteit. Of zoals George E.P. Box het ooit zo treffend stelde: “All models are wrong, some are useful.” En zolang het tegendeel niet is aangetoond en waarderend begrepen, is m’n Cruciale Dialoogmodel waardevol.

Creativiteit is geassocieerd met nieuwsgierigheid en exploratie die a) een aanhoudende terughoudendheid inhouden om dingen als vanzelfsprekend te beschouwen, b) sceptisch staan ten overstaan algemeen aanvaarde uitleg en c) verder gaat dan het voor de hand liggende. De bekwaamheid om de zaken vanuit verschillende perspectieven te bekijken, de bereidheid én bekwaamheid om het eigen perspectief aan te passen werd door heel wat onderzoekers benadrukt als belangrijke aspecten van creatief denken. Eloïse, Edward en Elvire, jullie hebben het al door. D dit zijn de eigenschappen van het nog niet door de Vicieuze Cirkel bezoedelde kind dat nog puur Creatieve wisselwerking van binnenuit beleefd. Vandaar de titel Blijf Wakker ! van deze serie en mijn hoop dat jullie niet te veel ‘gesocialiseerd’ worden. Want, nogmaals, wij zijn allen geboren met de natuurlijke aanleg die we nieuwsgierigheid noemen. En hoe langer wij nieuwsgierig blijven, hoe langer wij het creatief wisselwerkingsproces van binnenuit kunnen beleven en dus creatief denken. Spijtig genoeg zorgt de reeds een paar keer aangehaalde socialisatie, in het gezin, de opvoeding, het onderwijs en de maatschappij ervoor dat onze natuurlijke nieuwsgierigheid gaandeweg afbot, onze vragen naar verduidelijking worden ontweken en onze ‘waarom’ vragen het obligate ‘daarom’ als antwoord krijgen. Dit alles heeft als resultaat dat we stelselmatig minder geïnteresseerd zijn in het exploreren van de mysteries van ons bestaan. We komen hoe langer hoe meer in de gouden kooi van de Vicieuze Cirkel terecht en verleren creatief te denken.

Gezien we als creatieve denkers geboren zijn, is er hoop dat training en condities het oude niveau van creatief denken kunnen herstellen. Dat is ook de mening van heel wat onderzoekers. Heel wat technieken zijn daartoe ondertussen ontwikkeld. Een paar ervan zullen we hierna even aanstippen en in latere delen zullen we vier biijkomende diepgaander behandelen. Ook geven onderzoekers aan dat die vaardigheden door training en vooral gebruik uiteindelijk gewoonten kunnen worden, waardoor we de faculteit ‘creatief denken’ herwonnen hebben.

Convergent vs Divergent Denken

Een van de meest in het oog springende verschillen tussen intelligentie en creativiteit is dat bij intelligentie convergent denken, om te komen tot een uniek correct antwoord, benadrukt wordt, terwijl creativiteit divergent denken, het bedenken van meerdere potentieel aanvaardbare antwoorden, vergt. Maar vergis jullie niet Eloïse, Edward en Elvire, divergent denken is geen synoniem voor creativiteit. Creatief denken omvat divergent denken.

In feite omvat creativiteit een complexe combinatie van beiden, divergent én convergent denken en creatief denken bestaat in het goed kunnen omschakelen tussen beide manieren van denken gedurende het creatief proces. Charlie Palmgren leerde mij dat daarbij ook een derde vorm van denken hoort. Die vorm noemt hij ‘emergent’ denken, omdat tijdens het schakelen tussen convergent en divergent men plots ‘verlicht’ wordt en beide manieren van denken overstijgt. Iets wat Wallas Illuminatie noemde.

Let wel, onderzoekers op het gebied van creativiteit zijn het over eens dat creativiteit niet alleen via plotse inzichten (ah-ah momenten) gebeurt en eerder tijd vergt en hard werken is:

“By far the greatest amount of agreement is with the statement that creativity takes time . . . 

… the creative process is not generally considered to be something that occurs in an instant with a single flash of insight, even though insights may occur”[xix]

Het mythisch denkkader van het ‘moment van het plotse inzicht” vereenvoudigt overdreven de complexiteit en het harde werk dat creativiteit doorgaans vergt. Creativiteit is, eerder dan een glorieus moment, een reeks kleine inzichten en elke van die inzichten dient gevolgd te worden door een periode van bewuste uitwerking. Deze reeks mini inzichten cumuleren enkel in een uitgewerkt geheel als het resultaat van hard werk en intellectuele arbeid van de ‘schepper’ of meer nog, van een groep mensen. Zelfs in de kunst werkte de kunstenaar niet altijd alleen: Michelangelo en Walt Disney waren heus geen eenzaten en zelfs Rubens had een schare medewerkers. Maar de romantische mythe van het plotse, haast religieuze, inzicht blijft bestaan en daar zal Saulus/Paulus niet vreemd aan zijn. Ik hoop uit de grond van m’n hart, Eloïse, Edward en Elvire, dat jullie die laatste verwijzing (naar het Nieuwe Testament) ondertussen waarderend begrijpen.

Dat denken een cruciaal onderdeel is van creativiteit bewijst volgende quote:

Vormen van Creatief Denken

Our understanding of creativity cannot be complete without a detailed and rigorous treatment of the cognitive processes from which novel ideas emerge[xx]

Creatief denken is volgens Edward De Bono het innemen van nieuwe standpunten, standpunten die niet leiden naar ‘goed’ of ‘fout’ oplossingen. Deze andere manier van denken noemt De Bono ‘lateraal denken’, aangezien het ‘opzij’ beweegt naar een nieuwe manier van kijken naar een situatie.

Het concept van lateraal denken lijkt erg op het ‘divergent denken’. Beiden berusten op het centrale idee dat het loslaten van oude gewoonten – door flexibel te zijn en lateraal te denken – de kern is van creatief denken.

Het probleem met creatief denken is dat, bijna per definitie, ieder idee dat nog niet werd bestudeerd, als ‘onzinnig’ overkomt. Ook is het zo dat een goede oplossing vaak eerst als onzinnig wordt bestempeld. Het nadeel daarvan is dan weer dat dit mensen er vaak van weerhoudt om het idee te uiten. Ergens hebben we reeds de quote van Einstein gebruikt, maar hier hoort ze ook:

If at first the idea is not absurd, then there is no hope for it.

Albert Einstein

Creatief denken is alles behalve veilig denken en juist daarom hebben we een veilige omgeving nodig (cf. Amy Edmondson’s Psychologische Veiligheid).

Creatief denken:

  • Is fantasierijk (dus soms absurd);
  • Is zowel divergent, convergent als emergent;
  • Is ook lateraal;
  • Genereert veel mogelijke oplossingen.

De concepten van divergent en lateraal denken zijn nauw gerelateerd aan ‘brainstorming’, een zeer invloedrijke groeps-probleemoplossingstechniek die bijna 50 jaar geleden is ontwikkeld door Alex Osborn. ‘Brainstorming’ kan gezien worden als een activiteit waarbij een grotere flexibiliteit, en eventueel ook een vergrote ‘vloeibaarheid’ in denken, leiden tot betere ideeën. Het belangrijkste hierbij is dat er zo min mogelijk prematuur oordelen worden gegeven, omdat die het divergente proces afremmen.

We komen hier uiteraard in een later deel diepgaander op terug. Wij beperken ons nu tot het meegeven van de vijf basisregels die in elke brainstormsessie centraal staan: 

  1. Er wordt geen kritiek geuit totdat alle ideeën zijn genoemd, met andere woorden ‘slechte’ ideeën bestaan niet in deze fase;
  2. Vrij associëren is welkom: des te wilder, des te beter, wilde ideeën zorgen soms voor een doorbraak op gebied van inzichten, die dan weer voor haalbaarder ideeën kunnen zorgen;
  3. Er wordt kwantiteit gevraagd, des te meer ideeën, des te groter de kans dat er een heel goed idee tussen zit.
  4. Combinatie en verbetering van elkaars ideeën zijn welkom;
  5. Niet door elkaar praten; daardoor kunnen alle ideeën door iedereen gehoord worden, wat het bouwen op ideeën ten goede komt.

De benaderingen van De Bono en Osborn zijn in feite ‘technieken’ om tot goede ideeën te komen. Inderdaad wordt de term ‘lateraal denken’ vooral gebruikt bij de specifieke technieken die worden voorgesteld als een systematische manier om tot nieuwe ideeën en concepten te komen.

Het creatief denken is bezig met nieuwe concepten en nieuwe ideeën en wel om een heel specifieke reden. Het oplossen van echte problemen is creatief en creatief denken gaat altijd over het oplossen van problemen. Niet alle creativiteit heeft te maken met het oplossen van problemen. Wel is het zo dat zowel het oplossen van problemen als creativiteit gaan over productief denken. Creatief denken is dus per definitie productief denken en dat denken omvat zowel convergente, divergente als emergente capaciteiten. 

We sluiten dit deel af met het verwijzen naar het baanbrekend werk dat Synectics vervulde op gebied van Creatief Denken. Walter Gordon schreef daarover het boek ‘Synectics: The Development of Creative Capacity’[xxi]. Het is een goed leesbare voorstelling van de technieken die door het consulting bedrijf Synectics worden gebruikt om problemen op te lossen. Het boek beschrijft hun proces dat vier analogie technieken omvat. Hun aanpak steunt zwaar op samenwerking in groep.

Ook het bedrijf IDEO zet nog steeds zwaar in op brainstorming. Dit bedrijf heeft letterlijk duizenden brainstormen uitgevoerd, dit zowel met interne als externe teams en distilleerden uit deze ervaring zeven belangrijke regels:

  1. Uitstellen van een oordeel;
  2. Stimuleren van ‘wilde’ ideeën;
  3. Voortbouwen op de ideeën van anderen;
  4. Blijven de focus houden op het onderwerp;
  5. Geen twee verhalen tezelfdertijd,
  6. Visualiseer de ideeën;
  7. Ga voor kwantiteit.

Eloïse, Edward en Elvire, jullie voelen het aan, ik kan nog zo een tijdje doorgaan. Creativiteit is letterlijk onuitputtelijk. Als introductie van het begrip denk ik dat, wat ik hier in dit deel neergepend heb, volstaat. Creativiteit is inderdaad een basisconditie voor Creatief Integreren, hoe kan het ook anders?!?


[i] https://scottberkun.com/2011/bruce-springsteen-on-creativity/

[ii] https://charlierose.com/videos/16872  

[iii] IBM. (2010). IBM 2010 Global CEO Study: Creativity Selected as Most Crucial Factor for Future Success. https://www-03.ibm.com/press/us/en/pressrelease/31670.wss  geraadpleegd op 3 maart 2019.

[iv] Mihaly Csikszentmihalyi. Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention. New York, NY: HarperCollins Publishers. 1996. Bladzijde 6.

[v] Keith R. Sawyer. Explaining Creativity: The Science of Human Innovation (2nd ed.). New York, NY: Oxford University Press.
 2012. Bladzijde 409.

[vi] Henry Nelson Wieman. Man’s Ultimate Commitment. Carbondale, Il.: Southern Illinois University Press, 1958. Bladzijde 3.

[vii] Todd I. Lubart, Chapter 10. Creativity. In: R.J. Sternberg (Ed), Thinking and problem solving. San Diego, California: Academic Press. 1994. Bladzijde 290.

[viii] Ned Hermann. The Creative Brain. Lake Lure, NC: Brain Books, 1990. Bladzijde 186.

[ix] Graham Wallas. The Art of Thought. London: Jonathan Cape, 1926 

[x] Johan Roels. Cruciale dialogen: het dagelijks beleven van ‘creatieve wisselwerking’. Antwerpen-Apeldoorn: Garant. 2012. Bladzijden 54-55.

[xi] http://www.centreforcreativelearning.in/blog/art-of-thought.html

[xii] http://www.theinsightsguy.com/creating-a-culture-of-insight-slow-down-and-incubate/

[xiii] Albert Rothenberg and Carl R. Hausman, Edited: The Creative Question. Durham, N.C.: Duke University Press, 1976. Bladzijden 72-73.

[xiv] https://www.brainpickings.org/2013/08/28/the-art-of-thought-graham-wallas-stages/

[xv] https://www.quoteinvestigator.com/2012/12/14/genius-ratio

[xvi] Albert Rothenberg and Carl R. Hausman, Edited: The Creative Question. Op. Cit. Bladzijden 70-71.

[xvii] Mihalyi Csikszentmihalyi, M. (1996). Creativity: Flow and the Psychology of Discovery and Invention. New York, NY: HarperCollins Publishers. 1996. Bladzijde 11.

[xviii] https://www.escherinhetpaleis.nl/verhaal-van-escher/perpetuum-mobile/

[xix] T. Z. Tardif & R.J. Sternberg. What do we know about creativity? In R. J. Sternberg (Ed.), The nature of creativity (pp. 429–440). New York: Cambridge University Press. 1988. Bladzijde 430.

[xx] Thomas B. Ward. Creative cognition, conceptual combination, and the creative writing of Stephen R. Donaldson. American Psychologist56 (4), 2001. Bladzijde 350. 

[xxi] Walter J.J. Gordon. Synectics: The Development of Creative Capacity. New York, NY: Harper & Row Publishers, 1961.


Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.