Tagarchief: Bleri Lleshi Gjonpalaj

IDENTITEIT, ZOALS GEDEFINIEERD BINNEN DE FILOSOFIE, EN CREATIEVE WISSELWERKING

Inleiding

De studie over etnische en raciale identiteit wekt recent veel interesse vanuit verschillende sociale disciplines, zoals de antropologie, de psychologie, de sociologie, de politieke wetenschappen en de filosofie. Een van de moeilijkheden bij het bestuderen van identiteit is dat die verschillend gedefinieerd en geconceptualiseerd wordt door zowel de diverse sociale wetenschappen als de individuele onderzoekers. In het algemeen kunnen we zeggen dat sociologen en antropologen vooral op de sociale dimensies van etnische identiteit focussen. De meeste schrijvers over identiteit zijn echter psychologen De psychologen hebben de neiging om vooral naar de persoonlijke en emotionele betekenis in de ontwikkeling van identiteit te kijken, uitzondering is te maken voor de psychologen in de richting Sociale psychologie. Binnen de filosofie gaat identiteit vooral over de Ander of meer bepaald over de relatie met de Ander. Filosofen, zoals Bleri Lleshi Gjopalaj, definiëren identiteit als hoe men zichzelf voorstelt en definieert in relatie tot de ander[i].

Bleri hanteert daarbij de definitie van Bikhu Parekh: 

Identity basically refers to how one identifies and defines oneself in relation to others. It is a way of announcing to the world and affirming to oneself who one is and how one positions oneself in the relevant area of life.
(Wetherell, Laflèche & Berkeley, 2007: 132) 

Identiteit refereert aan hoe men zichzelf identificeert en definieert in relatie tot de ander. Het is een manier om zich aan de wereld bekend te maken en zo te bevestigen wie men is en hoe men zich positioneert in bepaalde relevante gebieden van het leven.

Dit is een duidelijk zich identificeren naar buiten toe, dat kan de Ander zijn en evengoed ook een situatie of plek. Voor Bleri Lleshi is het essentiële deel van identiteit een strikt individuele component van ons zijn edoch dat is niet alles. Identiteit heeft voor hem steeds te maken met hoe wij ons identificeren en definiëren in relatie tot de Ander.

Identiteiten zijn dynamisch, dus geen vast gegeven en nergens aan vastgehaakt en daardoor altijd in beweging. Dat ‘in beweging’ zijn van de identiteit heeft niet zo zeer met fysische beweging te maken dan wel met transformatie. Men is in het kader van identiteit vooral tussen de twee oren in beweging. Reflecteren is niet zozeer actieve beweging en toch is het een dynamisch gebeuren dat de identiteit transformeert.

Dit heb ik zelf ervaren want ik ben van wat men een ‘zekere’ leeftijd noemt. Men kan mij dus ook zien als een ervaringsdeskundige op gebied van dynamische identiteit. Kortom, het leven zelf is dynamisch en zorgt ervoor dat de identiteit van de persoon dat ook is. Dat is het ‘voordeel’ van ouderen. Ze hebben alle vele levensfases doorlopen en weten uit ervaring dat hun identiteit dynamisch is.

Identiteit is een proces

Identiteit is altijd in beweging en is nooit een absoluut bereikt feit. Daardoor is voor mij identiteit een proces, meer nog identiteit wordt gevormd door het creatief wisselwerkingsproces. 

Aan mij om deze boude uitspraak in deze column te bewijzen.

Voor een beschrijving van het creatief wisselwerkingsproces verwijs ik graag naar eerdere columns[ii] en naar mijn boek ‘Cruciale dialogen’[iii].

Het kader waarin ik mijn uitspraak plaats is dat van de Sociaal Werker. Het gereedschap bij uitstek van de Sociaal Werker is de dialoog. En dat in de eerste plaats om de Ander te begrijpen. 

Met het voeren van een correct gesprek hebben de meesten in de huidige maatschappij het erg moeilijk. Een echt gesprek impliceert namelijk goed luisteren. De meesten onder ons zijn goed opgeleid om te debatteren of te discussiëren, niet om een goed gesprek te kunnen voeren. We willen gelijk halen en tijdens het gesprek luisteren we vooral naar de ander, niet om haar of hem te begrijpen, maar om haar of zijn argumenten onderuit te halen. En van zodra de ander is uitgesproken gaan we in de ‘tegenaanval’. Bovendien lijkt tijd maken om echt te luisteren tegenwoordig problematisch. Ik vind het daarom uitstekend dat een kwart van de te verdienen punten aan het eerste jaar van de PBA Sociaal Werk aan de UCLL te Leuven toegekend zijn aan het vak Praktijk en Communicatie[iv].

Identiteit transformeert zich gedurende de dialoog met de Ander

Iedereen is uniek. Een neveneffect daarvan is dat er, binnen het kader van Sociaal Werk, meestal fundamentele verschillen zijn tussen de gesprekspartners. Die verschillen (in inzichten, persoonlijkheid, …) zorgen ervoor dat het gesprek bijna per definitie moeilijk verloopt. Daardoor is het voor een Sociaal Werker van uitzonderlijk belang goede gesprekken te hebben. Een goed gesprek is, niet meer en niet minder, een dialoog. En bij moeilijke gesprekken zelfs een Cruciale dialoog en die verloopt het best volgens het Cruciale Dialoogmodel gebaseerd op Creatieve wisselwerking

De dialoog

Een gesprek kan wellicht het eenvoudigst aangeduid worden als “het beïnvloeden van en het beïnvloed worden door de ander”. De vorm van tweegesprek aangewezen voor elke Sociaal Werker is de dialoog.  Let wel, de dialoog is een van de vijf volgende mogelijkheden:

De monoloog: Twee types: 

  1. Ik geef en de ander ontvangt niet. Ik geef, maar hou geen rekening met het feit of de ander al dan niet wil ontvangen; 
  2. De ander geeft maar ik ontvang niet want ik ben op dat ogenblik niet in staat of bereid dat te doen.

Het debat: Twee types:

  1. Ik geef en de ander ontvangt. De ander is echter niet in staat of bereid iets terug te geven;
  2. Ik ontvang en de ander geeft. Ik ben op dat ogenblik niet in staat of bereid iets terug te geven.

De discussie: Ik geef en de ander geeft. We zijn echter geen van beiden bereid of in staat om te ontvangen. Ons “geven” komt in het midden samen en leidt vaak tot spanning of, anderzijds, tot leegte.

Het beleefd gesprek:  Ik geef en de ander geeft én we zijn beiden bereid om te ontvangen, doch wat we ontvangen laten we niet diep in ons doordringen; het krijgt geen kans ons werkelijk te veranderen.

De dialoog: Ik en de ander geven én ontvangen op een zeer open manier waarbij we ons bewust zijn van de beïnvloeding door de ander. Daarbij zijn we bereid om te veranderen, om onze visie aan te passen, om ons oordeel om te vormen. 

Het is bewezen dat niet-effectieve tweegesprekken de sfeer, de motivatie en de productiviteit negatief kunnen beïnvloeden. Willen wij de motivatie, productiviteit en creativiteit positief beïnvloeden dan is het van essentieel belang dat cruciale dialogen efficiënt gevoerd worden.

Hoewel bovenstaande is geschreven vanuit het oogpunt van een tweegesprek, stellen wij hier duidelijk dat wij ook kunnen dialogeren in groep en zelfs een dialoog kunnen voeren met onszelf. Om dit ten volle te begrijpen, grijpen wij terug naar de betekenis van het begrip dialoog. Het woord dialoog komt uit het Grieks: dia-logos, waarbij dia “doorheen” betekent en logos “woorden, beelden”. Dialoog wordt door P. Senge kernachtig “stroom van betekenis”[v] genoemd. Stroom van betekenis in de beelden en woorden doorheen de deelnemers dus. Bij een dialoog steekt niemand er bovenuit, niemand heeft de ‘macht’, de gesprekspartners staan, althans binnen de dialoog, ‘op gelijke hoogte’.

Rest ons nog het begrip Cruciale dialoog te duiden. Die heeft volgende kenmerken[vi]:

  • Er is een probleem (i.e. een belangrijk verschil tussen de ‘werkelijke’ situatie en de ‘gewenste’ situatie); 
  • De inzichten verschillen merkelijk; 
  • De uitkomst van het gesprek heeft wel degelijk belang;
  • De emoties ‘laaien op’.

Dialoog met de Ander

Samenleven met de Ander in een gediversifieerde maatschappij is een uitdaging voor alle leden van die samenleving. Het is een belangrijk vertrekpunt waarmee de leden van de samenleving akkoord moeten gaan, zodat ze hun verantwoordelijkheid niet op elkaar afschuiven, maar vooral opnemen. 

Een eerste stap naar het dragen van die verantwoordelijkheid is het open staan voor dialoog met de Ander. De Ander maakt immers deel uit van dezelfde samenleving en het is via dialoog dat men te weten kan komen wie de Ander werkelijk is. Wij maken die samenleving met z’n allen. 

Aangezien wij constant veranderen, verandert de samenleving met ons mee. Men dient zich van dit feit bewust te worden en niet langer pleiten voor het bewaren en het afschermen van de zogenaamde goede, oude samenleving waar geen plaats is voor de Ander die anders is. Leden die hun samenleving zogezegd afschermen door structuren uit te vinden en normen en waarden uit te stippelen, zijn zelf de Ander in hun eigen samenleving. Daarom dienen we te pleiten voor een samenleving waarin we de Ander ontmoeten en dus een samenleving die open staat voor de Ander, want open staan voor de Ander betekent tegelijk open staan voor zichzelf en de veranderingen die we samen als deel van een maatschappij ondergaan.

Daarbij dienen we het werkwoord ‘ontmoeten’ te splitsen in ‘ont – moeten’. Dat is onvoorwaardelijk werken: niets moet en alles mag. Relaties opbouwen steunt op ‘openheid’ en ‘vertrouwen’. Dit tweespan is cruciaal bij ‘authentieke interactie’. Men kan namelijk niet ‘authentiek’ zijn als men niet open is, en men kan niet authentiek en open zijn wanneer men elkaar niet vertrouwt. Niet toevallig zijn openheid en vertrouwen de basisvoorwaarden voor Authentieke Interactie zoals volgende figuur, het eerste kwadrant van het Cruciale Dialoogmodel, aangeeft:

Gedurende deze fase komen de feiten, waarnemingen en objectieve gegevens van ‘waar we staan’ aan bod. Deze dienen geobserveerd te worden met het helder bewustzijn. Dit impliceert dat de sociaal werker kennis heeft van de twee soorten bewustzijn die cruciaal zijn bij dialogen met hun cliënten; met name het helder en het gekleurd bewustzijn. Voor het onderscheid tussen het helder en gekleurd bewustzijn verwijzen we naar de reeds eerder vermelde column[vii].

De eerste fase van het Cruciale dialoogmodel heb ik de naam Communicatie meegegeven en omvat de eerste karakteristiek van het creatief wisselwerkingsprocesAuthentieke Interactie. Naast de twee basiscondities omvat deze fase ook vier vaardigheden die in wisselwerking zijn met de basisvaardigheden. Het doel van deze fase is het correct begrijpen van de Ander en daarbij zijn de vaardigheden de hulpmiddelen daartoe. De eerste vaardigheid ‘Kernvraag’, duidt op het helderstellen van de vraag of het onderwerp van de dialoog. De tweede vaardigheid noemt ‘Bepleiten en Bevragen’ en het is raadzaam om die twee elementen gedurende de dialoog ‘om te draaien’. Hier mee bedoel ik dat het aan te raden is eerst de Ander te bevragen, dus te vragen naar zijn observatie van de werkelijkheid, vooraleer te pleiten voor jouw visie. In deze communicatiefase is het van belang dat de twee volgende vaardigheden “Non-verbale communicatie’ en ‘Bevestigend Parafraseren’ ten volle aan bod komen. Men heeft inderdaad de Ander maar ten volle begrepen wanneer men diens standpunt kan parafraseren en dat de Ander die parafrase bevestigt.

De dialoog stopt niet bij het begrijpen van de Ander, men dient ook waarderen wat men van de Ander begrepen heeft. Dit gebeurt in de tweede fase van het Cruciale dialoogmodel, Appreciatie. 

Om een situatie waarderend te kunnen begrijpen kleurt men de ‘heldere’ waarheid in met het gekleurd bewustzijn. De perceptie is niet anders dan de interpretatie van de sensatie. De interpretatie gebeurt met wat ik het gekleurd bewustzijn noem. Men ziet inderdaad de werkelijkheid niet zoals deze is, men ziet die realiteit zoals men zelf is. Dus met het eigen denkkader, de eigen mindset of, metaforisch, de eigen gekleurde bril. 

De twee deelnemers aan de cruciale dialoog: de sociaal werker en de Ander hebben elk hun eigen gekleurde bril op hun neus staan en zien dus de werkelijkheid per definitie verschillend. Om uit de impasse te geraken, want niemand heeft heus de waarheid in pacht, dienen in deze fase de twee basiscondities Nieuwsgierigheid enKunnen omgaan met onzekerheid (ambiguïteit) ten volle aanwezig te zijn. 

In een dialoog staat de Ander centraal. Daarbij zijn niet de overeenkomsten, noch het hertalen van de standpunten van de ander in ons eigen denkkader, noch identiek trachten te zijn als de Ander, belangrijk. Van groot belang zijn de verschillen; die zijn essentieel binnen de cruciale dialoog. De cruciale dialoog verwerpt assimilatie- en immersiemethodes als benaderingen om met verschillen in diversiteit om te gaan. Om de verschillen te kennen moet men eerst en vooral in dialoog treden. In dialoog treden met de ander is echt luisteren en verwerken wat de ander aan ons communiceert; het is niet louter een uitwisseling van ideeën. Wat vooral van belang is in de dialoog is hoe we in het gesprek met de ander onze eigen initiële veronderstellingen en opvattingen kunnen transformeren en overstijgen. De dialoog is wederzijds: mijn visie wordt aan de standpunten van de Ander blootgesteld, terwijl het perspectief van de ander ook aan mijn visie blootgesteld is. De verschillende mindsets (denkkaders, persoonlijke paradigma’s) kunnen door de dialoog ten goede (verrijkend en verdiepend) getransformeerd worden. De succesvolle dialoog heeft als de ware transformerende macht. Gezien de Cruciale dialoog gebaseerd is op het creatief wisselwerkingsproces, is hiermee aangetoond dat Creatieve wisselwerking de mindset transformeert. Wanneer de mindset transformeert, transformeert de manier om zich aan de wereld te bevestigen wie men is en hoe men zich positioneert in bepaalde relevante gebieden van het leven en is dus de identiteit getransformeerd. Quad erat demonstrandum.

Nog meer over het in dialoog treden met de Ander

Gadamer ging er van uit dat de Ander gelijk heeft[viii] en dat is nu juist wat de conditie kunnen omgaan met onzekerheid betekent. De andere conditie, nieuwsgierigheid, helpt dan te onderzoeken hoe het komt dat de Ander een totaal andere mening over de werkelijkheid heeft dan dat men zelf heeft. Daarbij gaat men ervan uit dat het goed zou kunnen dat de ander het aan het rechte eind heeft. Anders gesteld, men zet het eigen denkkader, met diens gebeitelde mening, even ‘on hold’ en beleeft het adagium ‘Ik heb de waarheid niet in pacht’ ten volle van binnenuit. Ieder heeft zijn eigen ‘waarheid’ en dat is per definitie niet ‘de’ waarheid.

Door de Ander waarderend te begrijpen leren we het anders-zijn van de Ander te erkennen en onszelf in vraag te stellen. Dat wil niet zeggen dat we alles wat de ander zegt en wil, blindelings moeten volgen. De wil om te luisteren en te erkennen wat de ander zegt is het vertrekpunt. Daarna volgt de versmelting van de meningen tot een Gedeelde Mening. We hebben beide de waarheid niet in pacht en delen wel onze waarheid met elkaar, wat het mogelijk maakt een gezamenlijke waarheid te creëren die dichter komt bij ‘de waarheid’.

Hierbij zijn volgende gesloten vragen van Peter M. Senge veelbetekenend: 

Do we hear with our ears? Do we see with our eyes? Or do we see and hear with our distinctions?[ix]

Uit het antwoord volgt dat de kwaliteit van het Waarderend Begrijpen recht evenredig is met de kwaliteit van de distincties die men waarneemt. En gezien we verschillend zijn, hebben we verschillende ‘distincties’ en zien we de werkelijkheid verschillend. Wat krachtig is aan de dialoog is dat wel elkaar onze persoonlijke distincties kunnen aanleren, zo horen en zien we meer van de werkelijkheid. Zo leerde ik klassieke muziek appreciëren door Leonard Bernstein[x] die mij zijn distincties meegaf. Ik hield al van z’n West Side Story en met z’n Young People’s Concerts, leerde de charismatische dirigent van de New York Philharmonic mij op z’n bevattelijke en aanstekelijke manier klassieke muziek waarderen. 

In de loop der jaren ben ik er achter gekomen dat ik misschien wel geen enkele waarheid in pacht heb, mijn ‘waarheden’ veranderden namelijk dikwijls gedurende mijn leven. Het enige dat ik bezit is een stelsel van overtuigingen dat continu in ontwikkeling is en verandert, idealiter – naar ik hopen mag – ten goede. 

Wat ik u nu met deze column aanbied is niet de waarheid. Ik bied u mogelijkheden aan. Weliswaar zijn deze mogelijkheden, in mijn perceptie met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, de beste die er te vinden zijn. Het is echter aan u om die mogelijkheden tot de uwe te maken die het best bij u passen. 

Wij hebben elk onze eigen waarheid, wat we kunnen doen is elkanders waarheid appreciëren en van daaruit een nieuwe waarheid creëren, een reservoir van Vedeelde mening. Dit komt neer op de verschillende meningen met elkaar vermengen tot een inhoud die voor eenieder aanvaardbaar is. Ten einde een Gedeelde Mening te creëren dient elkeen wat zij of hij heeft waargenomen, in vraag durven stellen. Deze invraagstelling van de denkkaders gebeurt op een integere manier, men schetst eerlijk hoe men de gegevens, de boodschap waardeert en staat open voor de waardering ervan door de ander. 

Dit zeer belangrijk onderdeel van de dialoog kan als volgt weergegeven worden:

Bij het waarderen van elkaars meningen worden een viertal vaardigheden ingezet: 

  1. Nederig vragen;
  2. Het vinden van de ‘plus’ achter de ‘min’;
  3. Integreren van verschillende inzichten;
  4. Invraagstelling van Mentale modellen.

Voor de bespreking van die vier vaardigheden verwijs ik graag naar m’n boek (Roels, J. 2012

Dat mensen dezelfde werkelijkheid op een verschillende manier zien komt volgens Peter Senge, zoals we hierboven zagen, omdat mensen verschillende distincties hebben. Mensen zijn gelukkig verschillend en die diversiteit maakt creativiteit mogelijk. Het vormen van een Gedeelde Mening is een wezenlijk onderdeel van de dialoog. De Griekse oorsprong van het woord Dia-logos betekent “doorheen mening”. Dus betekent dialoog eigenlijk het creëren van mening door(heen) de deelnemers aan de dialoog. Dit impliceert het elkaar ten volle waarderend begrijpen. 

Nogmaals, een dialoog is verre van een discussie! De Griekse oorsprong van het woord discussie betekent fragmenteren. Je vindt dezelfde ‘roots’ in de woorden contusie (kneuzing) en percussie (slagwerk). Wat we doen bij een discussie is elkaar trachten overtuigen met ‘slaande’ argumenten. Daardoor worden dingen stuk geslagen. Beide gesprekpartners nemen een verschillend standpunt in dat ze met slagkracht verdedigen. Bij een dialoog streven we naar een Gedeelde Mening. Deze wordt op een ‘synergetische’ wijze gecreëerd uit beide standpunten. Daardoor bouwen we beiden aan een groter geheel en zien we meer van de werkelijkheid. We bouwen aan een gedeelde visie: het beeld in mijn hoofd is hetzelfde als in jouw hoofd. Kortom het doel van deze fase is te komen tot een gedeelde visie van de werkelijkheid. 

Een korte typering van het begrip dialoog zou kunnen zijn dat het een uitstekend hulpmiddel is om een Gedeelde Mening te creëren over wat er werkelijk in het nu aan het gebeuren is. Gedurende een dialoog is het niet een kwestie van informeren of overtuigen. De intentie is de werkelijkheid waarderend te begrijpen. Dit is iets heel anders dan informeren of overtuigen. 

In de dialoog zijn er geen hiërarchische niveaus. In de dialoog is de relatie er een onder gelijken. Dit in te zien maakt het gemakkelijk om het oordeel op te schorten. Het geeft ook aan dat niemand de waarheid in pacht heeft. Wij creëren de waarheid door een dubbele lus. Door het aanleren en gebruiken van de Cruciale Dialoogvaardigheden worden dialogen op een hoger niveau getild en creëren we niet alleen een nieuwe persoonlijke identiteit, ook een nieuwe gezamenlijke cultuur.

Om tot een Gedeelde Mening te komen mogen we er niet vanuit gaan dat het zenden van een boodschap automatisch een gedeelde mening creëert. Wanneer we iets aan een ander meedelen, gaan we er te veel van uit dat de ander de boodschap begrijpt zoals we deze hebben bedoeld. We vergeten daarbij dat meningen door mensen gedragen worden, niet door woorden. Hetzelfde woord kan heel verschillende betekenissen hebben voor de deelnemers aan de dialoog. Ook de intentie van diegene die boodschap brengt is initieel van ondergeschikt belang. Het belangrijkste is wat diegene die de boodschap krijgt er van begrijpt. Hij moet als het ware de boodschap correct decoderen. Daarom laat hij de Ander eerst uitspreken. Valt deze dus niet in de rede. Terwijl de Ander spreekt luistert men en is men niet een tegenargument aan het zoeken, dit is een discussie gedrag. Echt luisteren wil niet zeggen dat men met wat de Ander zegt akkoord gaat. Zelfs Waarderend Begrijpen betekent niet dat men per sé akkoord is met wat de Ander zegt. Dit kan uiteraard wel, maar het is geen conditio sine qua non om waarderend te begrijpen. Waarderend Begrijpen vergt een open geest, en betekent dus niet akkoord gaan met alles wat de ander zegt. Je kunt perfect het standpunt van de ander begrijpen en waarderen waar het op is gebaseerd en toch het er niet volledig mee eens zijn. Maar je hebt de ander ten volle begrepen. Je hebt begrepen dat wanneer je in de Ander haar of zijn schoenen zou staan je denkelijk hetzelfde standpunt zou huldigen. 

De kracht van de vaardigheid ‘Integreren van de verschillen’ is dat uit de verschillende inzichten uiteindelijk een Gedeelde Mening wordt gevormd met betrekking tot de cruciale vraag of het probleem. Later zullen we zien dat dezelfde vaardigheid er ook voor zorgt dat er een Gedeelde Mening wordt gecreëerd inzake de mogelijke oplossing(en). 

In fase 2 van het Cruciaal Dialoogmodel start men met tezamen te denken. Door onze opinies met elkaar te delen, zonder angst om aangevallen te worden, kunnen we gezamenlijk die opinies naar waarde schatten, we denken gezamenlijk[xi]. Dit kunnen we niet als we onze opinies mordicus verdedigen. 

Door de creatie van de Gedeelde Mening hebben we elkaar volledig begrepen. Nogmaals, Gedeelde Mening wil niet zeggen dat iedereen in de Cruciale dialoog de zaken op dezelfde manier ziet. Gedeelde Mening betekent dat elkeen die betrokken is in de dialoog uiteindelijk dezelfde mening heeft betreffende de cruciale vraag. Gedeelde Mening wordt werkelijkheid wanneer de deelnemers aan de dialoog elkaars perspectieven goed genoeg begrijpen om deze als legitiem te kunnen aanvaarden in de context van het begrijpen en (later het) oplossen van het gesteld probleem. 

In een oprechte dialoog vinden de gesprekpartners elkaar en ontwikkelen ze samen een gemeenschap waarbij ze nader komen tot de Ander, omdat ze die Ander vinden in zichzelf én in de Ander. Het is niet meer ‘het een of het ander’, zelfs niet meer ‘het één en het ander’, het is ‘het één en het ander & verschillend van’, gezien beider identiteit, van de één en de Ander, is getransformeerd.


[i] Lleshi Gjonpalaj, B. (2020). Deze column is zwaar geïnspireerd door de les over Identiteit van docent Bleri Lleshi, zoals gegeven gedurende het academiejaar 2020-2021 aan de eerstejaars PBA Sociaal Werk van de UCLL in Leuven.

[ii] Roels, J. (2021). Sterk Sociaal Werk en Creatieve wisselwerking. Column geraadpleegd op 21.01.2021 via http://www.creativeinterchange.be/?p=1761

[iii] Roels, J. (2012). Cruciale dialogen. Het dagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’. Antwerpen-Apeldoorn: Garant.

[iv] Taveirne, K. (2020). Praktijk & Communicatie (B-UCLL-MBW26A). Geraadpleegd op 10-01-2021 via http://onderwijsaanbod.leuven.ucll.be/2020/syllabi/n/MBW26AN.htm

[v] Senge, P. in het voorwoord (pagina xvii) van Isaacs, W. (1999). Dialogue and the art of thinking together. A pioneering approach to communication in business and in life. New York: Doubleday.

[vi] Patterson, K., Grenny, J., McMillan, R., en Switzler A. (2002). Crucial Conversations, Tools for talking when stakes are high. New York, McGraw-Hill.

[vii] Roels, J. (2021). Sterk Sociaal Werk en Creatieve wisselwerking. op.cit.

[viii] Van Tongeren, P. (2014). Toen aan de 90-jarige Gadamer – aan het eind van een lang interview – gevraagd werd of hij zijn filosofische hermeneutiek in één zin zou kunnen samenvatten, antwoorde hij zonder aarzeling positief: “Het zou kunnen zijn dat de ander gelijk heeft.” Geraadpleegd op 16.01.2021 via https://deuilvanminerva.be/content/waarheid-en-methode-hoofdlijnen-van-een-filosofische-hermeneutiek   

[ix] Senge, P.M (1992). Key Note speech “A Crisis in Perception”. Boston: System Thinking in Action Conference.

[x] Bernstein, L. (2004) Young People’s Concerts on CBS (1958-1972) Volume I on DVD via http://www.kulturvideo.com/Leonard-Bernstein-Young-Peoples-Concerts-p/d1503.htm

[xi] Isaacs, W. (1999). Dialogue and the art of thinking together. op cit.