Tagarchief: Immanuel Kant

Sawubona, Hannah Arendt – Deel V

Over Oordelen

Oordelen had het derde deel van Het Leven van de Geest (Arendt, 2021) moeten worden. Arendt is echter enkele dagen na het beëindigen van het tweede deel Willen overleden. Het derde deel is dus nooit door Arendt zelf geschreven. In het boek is het deel Oordelen door de vertalers samengesteld uit verschillende essays van Hannah Arendt. De teksten die Dirk De Schutter en Remi Peeters voor dit deel gebruikten, liggen in het verlengde van haar werk rond totalitarisme. Dus heeft Arendt het in die essays vooral over het begrijpen van en het oordelen over totalitaire regimes. In deze column behandel ik enkel wat Hannah Arendt over begrijpen en oordelen zegt wat algemeen geldt en kader het dus niet in haar context, het totalitarisme. 

Ik wil het voornamelijk hebben over Oordelen in het kader van oordeelsvorming en dus over betekenis geven aan de realiteit. Dus niet over het oordelen dat veelal in citaten uit het evangelie, zoals bij Mattheüs (7,1) en Lucas (6,37), gelijk staat met veroordelen. Weinig wordt gezegd over de positieve kant. Er wordt in de bijbel zelden aan lofprijzing gedaan. Oordeelsvorming, zoals bedoeld door Alexander Bos (1974), steunt volgens mijn begrip op de karakteristiek Waarderend Begrijpen onderdeel van Creatieve wisselwerking. Het begrip Waarderend Begrijpenkan de indruk wekken dat het enkel positief waarderen betreft. Niets is minder waar, het is zelfs zo dat wanneer je een standpunt van iemand waardeert dit niet noodzakelijk wil zeggen dat je het met dat standpunt eens bent. Het wil enkel zeggen dat je ten volle begrijpt waarop dat standpunt gebaseerd is en dat je dus mogelijks tot hetzelfde standpunt zou komen indien je hetzelfde denkkader zou hanteren. Gezien eenieder een uniek denkkader heeft, kan men iets waarderen zonder het te beamen. 

Om te kunnen oordelen, dient men eerst te begrijpen

Ook bij Hannah Arendt gaat het begrijpen het oordelen vooraf. Het gaat bij haar om het zoeken naar betekenis van een concreet fenomeen dat onderdeel is van de werkelijkheid.

Begrijpen verschilt van het beschikken over correcte informatie en wetenschappelijke kennis. Het is een ingewikkeld proces, dat nooit ondubbelzinnige resultaten oplevert. Het is een nooit eindigende activiteit waardoor we, in voortdurend veranderende en wisselende omstandigheden, in het reine komen en ons verzoenen met de werkelijkheid, dat wil zeggen, trachten thuis te zijn in de wereld.  […] Begrijpen is zonder einde, daarom kan het geen definitieve resultaten opleveren. Het is de specifiek menselijke wijze van in-leven-zijn; want elke persoon afzonderlijk heeft behoefte aan verzoening met een wereld waarin hij als vreemdeling geboren werd en waarin hij, als gevolg van zijn onmiskenbare uniekheid, altijd een vreemdeling blijft. Begrijpen begint met de geboorte en eindigt met de dood. (Arendt, 2021, p. 485)

Dit is in schijnbare tegenspraak met het oude nemo ante mortem beatus esse dici potest (“niemand kan voor zijn dood gelukkig worden genoemd”). Voor stervelingen begint het definitieve en eeuwige pas na de dood. Volgens Arendt (2021, p. 485) heeft die oude spreuk te maken met het begrijpen van mensen: wie iemand wezenlijk is weten we pas na zijn dood:

Begrijpen levert als resultaat een betekenis op, die wij voortbrengen in het levensproces, in zoverre we onszelf trachten te verzoenen met wat we doen en ondergaan. 

De linkerlus van m’n vereenvoudigd Cruciale Dialoogmodel omvat die ‘oneindigheid’ van het begrijpen. De visualisatie ervan gebeurt door de ‘staande acht’ in de linkerlus van de liggende acht:

Begrijpen heeft nood aan het beschikken over correcte informatie betreffende de realiteit (WERKELIJKE SITUATIE). Dat het begrijpen ook nooit ondubbelzinnige resultaten oplevert wordt in m’n volledige Cruciale dialoogmodel (Roels, 2012) weergegeven door de noodzakelijke conditie van het Waarderend Begrijpen: “kunnen omgaan met ambiguïteit.”

Begrijpen is niet hetzelfde als kennen

Arendt (2021, p. 487-488) maakt ook een subtiel onderscheid tussen kennen en begrijpen :

Kennen en begrijpen zijn niet hetzelfde, maar staan met elkaar in verband. Begrijpen is op kennis gebaseerd en kennis kan niet ontstaan zonder een preliminair, ongearticuleerd begrijpen. […]Begrijpen gaat aan kennis vooraf en volgt erop. Preliminair begrijpen, dat aan de basis van alle kennis ligt, en echt begrijpen, dat kennis overstijgt, hebben het volgende gemeen: ze maken kennis betekenisvol. […] Echt begrijpen keert altijd terug naar de oordelen en vooroordelen die aan het strikt wetenschappelijk onderzoek voorafgaan en het leiden. De wetenschappen kunnen het onkritische preliminaire begrijpen waaruit ze vertrekken wel verhelderen, maar niet bewijzen of weerleggen. Als een wetenschapper die misleid wordt door zijn onderzoekswerk begint te poseren als een expert in politiek en het populaire begrijpen dat zijn vertrekpunt was, begint te misprijzen, dan verliest hij onmiddellijk het gezond verstand,terwijl alleen dit gezond verstand hem, als een soort draad van Ariadne, veilig door het labyrint van zijn eigen resultaten kan leiden. Als aan de andere kant een geleerde zijn eigen kennis wil overstijgen – en dat is de enige manier om kennis betekenisvol te maken –, dan moet hij opnieuw heel bescheiden worden en nauwlettend luisteren naar de populaire taal.

Arendt haalt hier kritisch uit naar wetenschappers die denken dat ze de waarheid in pacht hebben. Ze raadt die wetenschappers aan in dialoog te gaan met wat ze het ‘populair begrijpen’ noemt. Daartoe dient elke wetenschapper goed te luisteren en nederig te zijn. Dus het ten toon spreiden z’n kennis (bepleiten) en de ander bevragen (cf. de vaardigheid “Bepleiten en Bevragen” van het Cruciale Dialoogmodel) en dit op een nederige manier (Schein, 2013). Wat de vertalers als ‘gezond verstand’ vertalen luidt in het Engels ‘common sense’. Ze schrijven daarover (Arendt, 2021, pp.  470-471):

Telkens wanneer Arendt dit oordelen aan een analyse onderwerpt, maakt ze ook gebruik van het begrip common sense. In tegenstelling tot de meeste moderne filosofen behandelt Arendt dit begrip niet neerbuigend: common sense valt voor haar niet samen met “boerenverstand” en is meer dan de neerslag van overgeërfde vooroordelen of algemene wijsheden, zoals we die in spreekwoorden aantreffen. Ze herinnert integendeel aan een andere, pre-moderne betekenis van de term, die ze in lijn brengt met een inzicht uit de fenomenologie: sensus communis is voor Thomas van Aquino het zesde zintuig dat de diverse gegevens van de zintuiglijke ervaring verenigt, mededeelbaar maakt en een plaats geeft in een met anderen gedeelde, gemeenschappelijke wereld. (De witte kleur en de zoete smaak horen bij hetzelfde klontje suiker, waar mijn kind, net als ik, verzot op is.) Daarnaast wordt in de fenomenologie de sensus communis herontdekt: de sensus communis is een gewaarwording die al mijn zintuiglijke waarnemingen vergezelt en mij het aan elk wetenschappelijk bewijs voorafgaand geloof schenkt dat aan mijn waarnemingen een “werkelijkheid” beantwoordt (en dat ze dus niet op een fictie of hallucinatie berusten). Het witte en zoete horen bij een klontje suiker, dat onafhankelijk van mijn gewaarwording bestaat en ook voor anderen waarneembaar is. Deze sensus communis wordt door Arendt ook aangeduid met de term le bon sens: “het gezond verstand is dat zesde zintuig, dat wij niet enkel allen gemeen hebben, maar dat ons een plaats geeft in een gemeenschappelijke wereld en zo deze wereld mogelijk maakt”.

Naast deze betekenis van common sense als le bon sens, die ze vooral in Denken uitwerkt, kent Arendt aan het begrip ook de betekenis toe van community sensegemeenschapszin. Waar le bon sens zich vooral afstemt op het feitelijk gegevene en op het onderscheid tussen waar en onwaar en dus op kennis, hebben we de gemeenschapszin nodig als we waardeoordelen uitspreken – “dit is mooi”, “dit is lelijk” of “dit is walgelijk” – waarin we de betekenis van concrete fenomenen trachten te vatten. De gemeenschappelijkheid van de wereld wordt niet alleen gedeeld in waarheidsuitspraken, maar ook in waardeoordelen. Het verschil tussen beide is dat een waarheidsuitspraak dwingend is, op grond van de evidentie die ze uitdrukt, terwijl een waardeoordeel op zoek moet gaan naar instemming – “vind je dit ook niet een uitzonderlijk mooi schilderij?”

Hun betoog begrijp ik zo. De ‘common sense’, in de zin van ‘gemeenschapszin’, is wat ik de Gedeelde Mening noem. Die Gedeelde Mening is de vrucht van het gemeenschappelijk waarderend begrijpen van een element van de werkelijkheid. In haar vraag: “vind je dit ook niet een uitzonderlijk mooi schilderij?” is de persoon die vraag stelt op zoek naar een Gedeelde Mening (‘uitzonderlijk mooi’) van een element van de werkelijkheid (die bewuste ‘schilderij’). Zelf vind ik die vraag nogal manipulerend, maar dit terzijde. Het gezamenlijk waarderend aanvoelen, Arendts community sense, wordt gecreëerd door de karakteristiek Waarderend Begrijpen van de dialoog en dus het Cruciale Dialoogmodel

Dat begrijpen sterk afhankelijk is van wat Arendt de gemeenschapszin of het gezond verstand noemt (sensus commonis) doet ze zo uit de doeken;

Het belangrijkste politieke verschil tussen gezond verstand (of gemeenschapszin) en logica is dat het gezond verstand een gemeenschappelijke wereld veronderstelt waarin wij allen passen, waarin wij kunnen samenleven omdat we één zintuig bezitten dat alle strikt particuliere zintuiglijke data controleert en afstemt op de data van alle anderen; de logica daarentegen, alsook elke evidentie waarvan het logische redeneren vertrekt, kan aanspraak maken op een betrouwbaarheid die volledig onafhankelijk is van de wereld en het bestaan van andere mensen. Vaak is de opmerking gemaakt dat de bewering 2+2=4 geldig is, onafhankelijk van de menselijke conditie; de bewering geldt zowel voor God als voor de mens. Anders gezegd, telkens wanneer het gezond verstand (of het gemeenschappelijke zintuig), het politieke zintuig bij uitstek, ons in de steek laat als we iets willen begrijpen, aanvaarden we maar al te graag de logiciteit als vervangmiddel: immers, het vermogen om logisch te redeneren hebben we ook allen gemeen. Maar dit gemeenschappelijk menselijk vermogen, dat zelfs functioneert wanneer we volledig van de werkelijkheid en de ervaring afgescheiden zijn, en dat strikt “in” ons is, zonder enige band met iets dat “gegeven” is, is niet in staat om iets te begrijpen; aan zichzelf overgelaten is het volslagen steriel. (Arendt, 2021, p. 495) 

Hierin geeft Arendt het duidelijk verschil weer tussen ‘gemeenschapszin’ en ‘logica’. Zij ziet de ‘gemeenschapszin’ als een zesde zintuig dat de vijf andere tot een geheel smeedt. De ‘logica’ ziet ze als een steriel vervangingsmiddel. De ‘logica’ is uiteraard ook een gemeenschappelijk vermogen. Het is echter een vermogen zonder emotie, kleur of waardeinhoud. Logica is eerder ‘het is wat het is’ en het ‘is in ons’. Een bijkomend verschil dat ik zie, is dat de ‘gemeenschapszin’ de vrucht is van een dialoog en er over ‘logica’ niet kan gedialogeerd worden. Zoals Arendt zo treffend stelt: 2+4=4, zowel voor God als elke mens.

Begrijpen en Oordelen

Begrijpen en Oordelen zijn nauw verbonden en verweven en zijn beiden elementen onder een algemene regel. Het oordeelsvermogen is volgens Kant reflecteren over de werkelijkheid en hij beschreef de afwezigheid ervan als ‘domheid’ en ‘een gebrek waarvoor geen remedie bestaat’ (Kant, 2009). Arendt zegt hierover (2021, 491):

Onze zoektocht naar betekenis wordt tegelijk gewekt en gefnuikt door ons onvermogen om betekenis te doen ontstaan. Kants definitie van domheid is geenszins naast de kwestie. Sinds het begin van deze eeuw gaat de groei van betekenisloosheid gepaard met een verlies aan gezond verstand (gemeenschapszin). In vele opzichten lijkt dit verlies eenvoudigweg op een toenemende domheid. Wij kennen geen eerdere beschaving waarin de mensen onnozel genoeg waren om hun koopgewoonten af te stemmen op de stelregel dat “eigenlof de hoogste aanbeveling verdient” – de veronderstelling van elke reclame. Ook is het weinig waarschijnlijk dat in een voorafgaande eeuw mensen ervan overtuigd konden worden om een therapie ernstig te nemen die zogezegd alleen helpt op voorwaarde dat de patiënten de therapeut er een hoop geld voor betalen – tenzij er uiteraard een primitieve samenleving bestaat waarin het overhandigen van geld op zich een magische kracht bezit. 

Wat gebeurd is met de verstandige kleine regels van het eigenbelang, heeft zich op een veel bredere schaal voorgedaan in alle sferen van het gewone leven die, omdat ze gewoon zijn, het best door gewoonten gereglementeerd worden. 

Arendt trekt verder van leer (2021, 491):

… de domheid in de Kantiaanse zin het gebrek van iedereen geworden. Daarom kan men ook niet langer beweren dat er “geen remedie” voor bestaat. Domheid is even gemeenschappelijk geworden als de gemeenschapszin vroeger was; en dit betekent niet dat ze een symptoom van de massamaatschappij is of dat “intelligente” mensen er vrij van zijn. Het enige verschil is dat de domheid bij de niet-intellectuelen zalig ongearticuleerd blijft en bij “intelligente” mensen onverdraaglijk offensief wordt. Binnen de intelligentsia kan men zelfs zeggen dat, hoe intelligenter een individu is, des te meer de domheid, die hij met allen gemeen heeft, irriteert. 

Verassend vind ik dat volgens Arendt begrijpen aan de andere kant van het handelen ligt, waarin ik dan de ‘andere kant van de liggende acht’ in zie:

Indien de essentie van elk handelen, en zeker van het politieke handelen, ligt in het maken van een nieuw begin, dan wordt het begrijpen de andere kant van het handelen, namelijk die wijze van kennen, onderscheiden van vele andere vormen, waardoor handelende mensen (en niet mensen die bezig zijn met het contempleren van een verloop in de geschiedenis, ten goede of ten kwade) uiteindelijk in het reine kunnen komen met wat onherroepelijk gebeurd is en zich kunnen verzoenen met wat onvermijdelijk bestaat. (Arendt, 2021, pp. 499-500)

Begrijpen is voor Arendt (2021, p. 500) het geven van betekenis aan het wezen van ‘alles wat is’ en dit op een manier waarbij het eigen denkkader in vraag wordt gesteld, hetgeen volledig in lijn ligt met onze eigen mening daaromtrent: 

Het zal integendeel, juist omdat het de andere kant van het handelen is, beseffen dat alle andere resultaten zo ver van het handelen verwijderd zijn dat ze onmogelijk waar kunnen zijn. Evenmin zal het proces van het begrijpen de cirkel vermijden die de logici “vicieus” noemen; het zal in dit opzicht wellicht enigszins op de filosofie lijken, waarin grote geesten altijd in cirkels draaien, daarbij de menselijke geest betrekkend in niets minder dan een nooit eindigende dialoog tussen zichzelf en het wezen van alles wat is. 

Arendt maakt dan een zijsprongetje naar het begrip ‘begrijpend hart’ uit een tot God gerichte smeekbede van Koning Salomon. Deze tekst vind ik persoonlijk van uitzonderlijk belang in de huidige context van de vloed van migranten die Europa overspoelt en de ‘afwijzende’ reflex van Europa. Wij hebben ook in die context nood aan Koning Salomon’s ‘begrijpend hart’.

Salomo bad om deze bijzondere gave omdat hij koning was en wist dat alleen een “begrijpend hart”, en niet louter reflectie of louter voelen, het voor ons draaglijk maakt om met andere mensen, voor altijd vreemdelingen, in dezelfde wereld samen te leven, en het hun mogelijk maakt het met ons uit te houden. 

En Arendt voegt er als voetnoot bij (2021, p.683): “Alleen in het geduldig uithouden van de niet-vicieuze cirkel van het begrijpen smelt iedere zelfgenoegzaamheid en elke vorm van “betweterij” weg. Dit is ronduit schitterend gezien vanuit de optiek van m’n Cruciale Dialoogmodel, dat steunt op het creatief wisselwerkingsproces dat de werking van de Vicieuze Cirkel teniet doet. Inderdaad Arendts ‘niet-vicieuze cirkel’ is voor mij het creatief wisselwerkingsproces dat naar begrijpen leidt en daardoor iedere zelfgenoegzaamheid en elke vorm van “betweterij” teniet doet. Dit omdat het continu het denkkader omvormt tot Salomon’s “begrijpend hart”.

En Arendt (2021, pp. 500-501) besluit met:

Echt begrijpen wordt de eindeloze dialoog en de “vicieuze cirkels” niet beu, omdat het erop vertrouwt dat de verbeelding uiteindelijk al was het maar een glimp zal opvangen van het altijd vreesaanjagende licht van de waarheid. […]

Alleen de verbeelding stelt ons in staat om dingen in hun eigen perspectief te zien; om sterk genoeg te zijn om wat te dichtbij is op een zekere afstand te plaatsen, zodat we het kunnen zien en begrijpen zonder vooringenomenheid en vooroordeel; om voldoende grootmoedigheid aan de dag te leggen om de afgrond van de verwijdering te overbruggen, tot we alles wat te ver van ons af staat, kunnen zien en begrijpen alsof het onze eigen zaak is. Het scheppen van afstand tegenover sommige dingen en het bereiken van anderen over afgronden heen, maakt deel uit van de dialoog van het begrijpen; hiertoe brengt de directe ervaring een te nauw contact tot stand, en werpt loutere kennis kunstmatige barrières op. 

Zonder dit soort van verbeelding en zonder het begripen dat eraan ontspringt zouden wij nooit in staat zijn om ons in de wereld te oriënteren. Het is het enige innerlijke kompas dat we hebben. De mate waarin wij tijdgenoten zijn hangt af van de reikwijdte van ons begrijpen. Indien we op deze aarde thuis willen zijn, ook als we daarvoor de prijs betalen niet thuis te zijn in deze eeuw, dan moeten we trachten deel te nemen aan de nooit eindigende dialoog met de essentie van het totalitarisme.

De lessen van Socrates

Van oudsher is het gezegde van Socrates “Ik weet dat ik niet weet” m’n richtsnoer en het lezen van ‘Het leven van de Geest’ van Hannah Arendt toont eens te meer de waarheid besloten in deze spreuk weer. Anders gesteld, het boek heeft mij heel wat kennis bijgebracht. 

Waarheid en opinie (Arendt, 2021, pp. 505-508)

De tegenstelling tussen waarheid en opinie is het meest schrijnends in het proces van Socrates en dus de oorzaak van diens dood. De tragedie van diens dood berust op het verschil tussen de opinie van het volk en de waarheid van Socrates. Het volk begreep totaal niet dat Socrates betwijfelde dat sterfelijken überhaupt wijs kunnen zijn en daarmee de ironie in het orkakel van Delphi besefte. Dat orakel stelde dat Socrates de meest wijze van alle stervelingen was juist omdat hij wist dat mensen niet wijs kunnen zijn. Voor Socrates is zijn eigen doxa ook maar een ‘mening’ en hij stelt meermaals dat hij de waarheid niet in pacht heeft. Juist daarom is hij m’n lichtend voorbeeld.

De tirannie van de waarheid (Arendt, 2021, pp. 508-511)

Het belangrijkste verschil tussen overreding en dialoog is dat men zich in het eerste tot de mening richt en het tweede zich afspeelt tussen twee personen. Overreding gebeurt via opinies en houdt rekening met de menigte. Bij overreding dringt men z’n eigen opinies op. Die opinies worden tijdens een overreding als waarheid door het strot van de toehoorders geduwd. Socrates zag goed in dat zijn mening het formuleren in woorden was van ‘wat aan hem verscheen’. Hierbij veronderstelde Socrates dat de wereld zich voor ieder mens op een andere manier ontsluit. Arendt stelt (2021, p. 510) dit ontsluiten gebeurt “overeenkomstig diens positie in de wereld” wat ik dan weer vertaal als “overeenkomstig diens gekleurde bril geslepen door z’n specifieke mindset.”

Wat Plato later dialegesthai noemde, noemde Socrates zelf nog maieutiek of verloskunde: hij wou anderen helpen bij het baren van wat zij zelf hoe dan ook dachten, het vinden van de waarheid in hun doxa

De betekenis van deze methode lag in een tweevoudige overtuiging: ieder mens heeft zijn eigen doxa, zijn eigen openheid op de wereld, en Socrates moet daarom altijd beginnen met vragen; hij kan niet op voorhand weten welk soort van dokei moi, van het-lijkt-mij-toe, de ander bezit. Hij moet zich vergewissen van de positie van de ander in de gemeenschappelijke wereld. Nochtans, evenmin als iemand op voorhand de doxa van de ander kan kennen, kan iemand uit zichzelf en zonder verdere inspanning de inherente waarheid van zijn eigen opinie kennen. (Arendt, 2021, p. 510)

Socrates bracht de waarheid van elke burger ter wereld. Hij drong zijn waarheid niet op, hij was de ‘horzel’ die de burgers waarheidlievender maakte. De Socratische dialoog is gebaseerd op strikte gelijkheid en mondt niet uit in een algemene waarheid, hoogstens in een Gedeelde Mening, maar dat was voor hem als resultaat voldoende.

Dialoog onder vrienden (Arendt, 2021, pp. 512-516)

De dialoog die geen conclusie nodig heeft, is de dialoog onder vrienden. Vrienden zien we als gelijken en we respecteren hun mening. Meer nog men begrijpt waarderend de waarheid, besloten in de opinie van de ander. Gezien onze meningen verschillend zijn, zijn we verschillend. De dialoog zorgt ervoor dat we die verschillen begrijpen en waarderen. De dialoog veronderstelt wel dat je jouw opinie waarheidsgetrouw kan articuleren zodat deze waarderend begrepen kan worden. 

De dialoog onder vrienden maakt dat er geen heerschappij nodig is. De basis inzichten die Socrates aanwendde was het ‘ken uzelf’ van de Delphische god Apollo en z’n reeds eerder aangehaalde uitspraak: “Het is is beter om met de wereld in onenigheid te verkeren dan, één zijnde, met zichzelf in onenigheid te verkeren.”

In Socrates’ opvatting betekende het Delphische “ken uzelf ”: weten wat aan mij verschijnt – enkel aan mij, en daarom voor altijd gebonden aan mijn eigen concrete bestaan – is het enige waardoor ik ooit waarheid kan begrijpen. Absolute waarheid, die voor alle mensen dezelfde zou zijn, en daarom niet gebonden aan en onafhankelijk van het bestaan van ieder mens afzonderlijk, is voor stervelingen onbereikbaar. Waar het voor stervelingen op aankomt is de doxa waarheidlievend te maken, waarheid te zien in elke doxa, en op zodanige wijze te spreken dat de waarheid van iemands opinie zich aan hemzelf en aan anderen openbaart. In deze context betekent het Socratische “ik weet dat ik niet weet” niets anders dan: ik weet dat ik niet de waarheid voor iedereen bezit, ik kan de waarheid van de ander, mijn medeburger, niet kennen, tenzij door hem vragen te stellen, en zo zijn doxa – die zich voor hem, verschillend van alle anderen, openbaart – te leren kennen. Op zijn immer-dubbelzinnige manier eerde het Delphische orakel Socrates als de meest wijze van alle mensen: hij had de beperkingen van de waarheid voor stervelingen – het feit dat de waarheid doorheen het dokein, doorheen verschijningen, aan het licht komt – geaccepteerd. Tezelfdertijd had hij, in tegenstelling tot de Sofisten, ontdekt dat de doxa noch zuiver subjectieve illusie noch willekeurige verdraaiing was, maar integendeel datgene waar onveranderlijk waarheid aan kleefde. Als de kwintessens van het onderricht van de Sofisten lag in het duo logoi, in de klemtoon op het feit dat elke zaak op twee verschillende manieren kan worden besproken, dan was Socrates de grootste van alle Sofisten. Want hij dacht dat er zoveel verschillende logoi zijn, of zouden moeten zijn, als er mensen zijn, en dat al deze logoi samen de menselijke wereld vormen, in zoverre mensen al sprekend samenleven. (Arendt, 2021, p. 514)

Wat ik (Roels, 2012), samen met Henry Nelson Wieman (1990) en Charlie Palmgren (2008) Authentieke Interactienoemt is volgens Arendt (2021, p. 515):

Het voornaamste criterium voor de mens die waarheidsgetrouw zijn opinie uitspreekt was volgens Socrates “dat hij in overeenstemming zou zijn met zichzelf”, dat hij zichzelf niet zou tegenspreken en geen tegenstrijdige dingen zou zeggen – wat de meeste mensen in feite wel doen, maar waar ieder van ons toch ergens bevreesd voor is. De vrees voor de contradictie komt voort uit het feit dat ieder van ons, “één zijnde”, tezelfdertijd kan praten met zichzelf (eme emautô), alsof hij met z’n tweeën was. Juist omdat ik al twee-in-één ben, tenminste wanneer ik probeer te denken, kan ik, om Aristoteles’ definitie te gebruiken, een vriend ervaren als een “ander zelf” (heteros gar autos ho philos estin). Alleen iemand die de ervaring van het spreken met zichzelf kent, is in staat een vriend te zijn, in staat om een ander zelf te verwerven. De voorwaarde is dat hij één van geest is met zichzelf, in overeenstemming met zichzelf (homognômonei heautô), want iemand die zichzelf tegenspreekt is onbetrouwbaar. 

Socrates en diens “één zijnde, met zichzelf in onenigheid verkeren”

Wanneer we ons vereenzelvigen met onze gecreëerde zelf, zijn onze attitudes en gedrag meer gedreven van ‘buiten naar binnen’ dan andersom. Wij hangen voor ons ‘goed gevoel’ en welzijn van anderen af. “Wat zullen ze van mij denken?” is een symptomatische gedachte in dit verband. Bovendien hebben wij een grote behoefte om te tonen dat wij alles ‘onder controle’ hebben, dat wij er goed uitzien en dat wij ons conformeren aan vastgelegde regels. Daarbij staat het gecreëerde zelf continu onder spanning omdat het gevangen zit in het web van de opinies van anderen. Het zit vast in de val van de Vicieuze Cirkel. Uiteindelijk geloven we dat het gecreëerde zelf diegene is die we in werkelijkheid zijn. We steken zo veel energie in het beschermen van onszelf, tegen de angsten van het gecreëerde zelf, dat we ontkoppeld en vervreemd zijn van onze essentie en daardoor ook van de essentie van anderen. Wij zijn in oorlog met onszelf en met anderen. Wij vertrouwen onszelf niet meer en wij vertrouwen elkaar niet. 

Het gecreëerde zelf en het Originele Zelf is echter één en van zodra we dreigen in het web ven de Vicieuze Cirkel dreigen vast te zitten dienen we er ons ‘van binnen naar buiten’ via het Originele Zelf uit te bevrijden en stoppen met in oorlog te zijn in en met onszelf!

Samen met mezelf (Arendt, 2021, pp. 516-519)

Waarom het beter is “in onenigheid te verkeren met de hele wereld dan, een zijnde, in onenigheid met mezelf “ ligt besloten in dat één zijnde. Aan het zelf ben ik vastgeklonken en dit voor altijd. Ik verschijn dus niet alleen voor anderen, ik verschijn ook aan mezelf. En dat verschijnen dien ik continu te monitoren. Vandaar het advies van Socrates: “Wees zoals je zou willen verschijnen aan anderen.”

Zelf interpreteer ik Socrates ‘een zijnde’ of ‘samen zijn met mezelf’ als de interne dialoog tussen mijn gecreëerde zelf en m’n Originele Zelf. Ik besta dus niet in enkelvoud maar in meervoud. Bovendien is die ‘een zijnde met mezelf’ veranderlijk, wat ik dan weer zie als de gecreëerde zelf toegroeiend in de richting van het Originele Zelf. Anders gesteld ik ben een evoluerende dubbelzinnige zelf.

De doxa vernietigd (Arendt, 2021, pp. 519-522)

Het open einde van vele dialogen kan gezien worden als dat alle opinies worden vernietigd, zonder dat een waarheid voor in de plaats gegeven wordt. Het grote verschil tussen Socrates en mezelf die diens uitspraak “Ik weet dat ik niets weet” is dat ik zelf wel een opinie heb en me er sterk van bewust ben dat die doxa niet de waarheid is. Volgens mij wordt door de dialoog met de Ander, de doxa niet vernietigd, integendeel er wordt een Gedeelde Mening gecreëerd, indien de dialoog succesvol is. 

In de grot (Arendt, 2021, pp. 522-524)

De allegorie van de grot van Plato is een soort drietrapsraket die een metafoor is voor de transformaties van de filosoof, en gezien ik een zelfverklaarde filosoof ben, ook een metafoor van m’n leven.

De toekomstige filosoof is geketend en kijkt naar een wand van de grot waar hij enkel schaduwen en beelden ziet. 

De beelden op de wand waar de grotbewoners naar staren, zijn hun doxai, wat en hoe de dingen voor hen verschijnen. Indien zij de dingen zoals zij werkelijk zijn willen bekijken, moeten zij zich omkeren, dat wil zeggen hun positie veranderen, omdat, zoals we gezien hebben, iedere doxa afhangt van en beantwoordt aan iemands positie in de wereld. (Arendt, 2021, pp. 523)

De eerste transformatie is dus ‘zich omkeren’ om de dingen te zien zoals die werkelijk zijn. De filosoof in spé raakt uit de grot en komt terecht in een landschap zonder dingen of mensen. Hij komt terecht in de wereld van de ideeën:

Hier verschijnen de ideeën, de eeuwige essenties van de vergankelijke dingen en van de sterfelijke mensen, verlicht door de zon, de idee der ideeën, die de toeschouwer in staat stelt te kijken en de ideeën in staat stelt te schitteren. (Arendt, 2021, pp. 523)

Maar met ideeën alleen geraak je niet ver. Enkel door sommige ervan te realiseren bekom je de transformatie. Daarom dient de filosoof terug te keren naar de werkelijkheid; in dit geval de grot, waar zij of hij zich niet meer thuis voelt. En wanneer hij z’n wedervaren aan de andere grotbewoners wil meedelen loopt dat uit op een fiasco. Die hebben ‘het licht niet gezien’ en dus is de gemeenschapszin verloren. Het is alsof hij het ‘gezond verstand’ (gemeenschapszin) verloren heeft.

Het verschil tussen de filosoof en de grotbewoners is dat die laatsten zich in duisternis en onwetendheid bevinden en de filosoof zich in stralend licht met kennis van zaken.

Verwondering

Volgens Plato is verwondering het begin van de filosofie. 

Thaumazein, de verwondering over wat is zoals het is, is volgens Plato een pathos, iets wat doorstaan wordt en als zodanig sterk verschilt van doxazein of het vormen van een opinie over iets. De verwondering die de mens doorstaat of die hem overvalt, kan niet in woorden worden weergegeven worden, omdat zij te algemeen is voor woorden. (Arendt, 2021, p. 526)

Zelf begrijp deze paragraaf als volgt. Thaumazein volgt op het zien wat is zoals het is of het zien met het helder bewustzijn. Het zien is in dit geval ‘observeren’ en eerder dan in te kleuren is men verwonderd.  Die verwondering wordt anders gesteld doorleefd en dat is iets anders dan de observatie direct in te kleuren met het gekleurd bewustzijn en daardoor de verwondering om te zetten in een opinie of (gekleurde) mening. 

Arendt gaat verder (2021, pp. 526-527):

En zodra de sprakeloze toestand van de verwondering zichzelf vertaalt in woorden, zal ze niet beginnen met beweringen, maar zal ze oneindige variaties formuleren op wat wij ultieme vragen noemen – Wat is het Zijn? Wie is de mens? Wat is de zin van het leven? Wat is de dood? enz. –, die alle gemeen hebben dat zij niet op een wetenschappelijke manier beantwoord kunnen worden. Socrates’ bewering “Ik weet dat ik niet weet” drukt in termen van kennis dit gebrek aan wetenschappelijke antwoorden uit. Maar in de toestand van verwondering verliest deze uitspraak haar droge negativiteit, want het resultaat dat achterblijft in de geest van de persoon die het pathos van de verwondering doorstaan heeft, kan alleen uitgedrukt worden als: nu weet ik wat het betekent niet te weten; nu weet ik dat ik niet weet. Het is vanuit de feitelijke ervaring van niet-weten, waarin zich een van de basisaspecten van de menselijke conditie op aarde onthult, dat de ultieme vragen oprijzen, en niet vanuit het gerationaliseerde, bewijsbare feit dat er dingen zijn die de mens niet kan kennen – een feit dat de adepten van vooruitgang ooit volledig hopen recht te zetten, of de positivisten wellicht als irrelevant terzijde schuiven. Door onbeantwoordbare vragen te stellen, bevestigt de mensen zich als een vragend wezen. Dit is de reden waarom de wetenschap, die beantwoordbare vragen stelt, haar oorsprong heeft in de filosofie – een oorsprong die, over de generaties heen, haar altijd aanwezige bron blijft. Verloor de mens op een dag dit vermogen om beantwoordbare vragen te stellen. Hij zou ophouden een vragend wezen te zijn – wat het einde zou betekenen, niet alleen van de filosofie, maar evengoed van de wetenschap.

Het is dus niet te verwonderen dat in het midden van het Cruciale Dialoogmodel – wat ook model staat voor het creatief wisselwerkingsproces – de vraag staat. Meteen is ook duidelijk dat het eigenlijk normaal is dat ik zelf in de loop der jaren transformeerde van een wetenschapper (het vak van ingenieur behoort bij de toegepaste wetenschappen) tot een zelfverklaarde filosoof. Het vraagteken is een basisingrediënt van elk mensenleven. Dit veelal in de vorm van de waarom vraag en dit al vanaf de leeftijd van twee jaar (het zogenaamde ‘waarom-monstertje’). Als ingenieur in de veiligheidstechnieken (de start van m’n tweede professionele leven) de waarom vraag gesteld aan het begin van elke analyse van arbeidsongevallen of andere miskleunen. En elk antwoord op die beginvraag werd opnieuw bestookt met een variant van de basis vraag. Elke onderzoeker is inderdaad een ‘waarom-monster’. Veel later kwam ik uiteindelijk tot filosofische vragen als daar zijn ‘Moeder waarom leven wij?” M’n nooit definitieve antwoorden verwerkte ik in m’n columns en podcasts ten behoeve van m’n kleinkinderen, Eloïse, Edward en Elvire, die ooit met dezelfde levensvragen zullen geconfronteerd worden.

Arendt beschrijft eigenlijk ook de moeilijkheden die ik ondervond met mensen die hun gekleurde mening voor waarheid aanzagen:

Aangezien het pathos van de verwondering de mensen niet vreemd is, maar integendeel een van de meest algemene kenmerken van de menselijke conditie is, en aangezien de gebruikelijke weg uit dit pathos er voor de meesten in bestaat opinies te vormen waar ze niet passen, zal de filosoof onvermijdelijk met deze opinies in conflict geraken: hij zal ze onverdraaglijk vinden. En aangezien zijn eigen ervaring van sprakeloosheid zich enkel uitdrukt in het stellen van onbeantwoordbare vragen, is hij inderdaad op een doorslaggevende manier benadeeld op het ogenblik dat hij terugkeert naar het politieke domein. Hij is de enige die niet weet, de enige die geen duidelijke en welomlijnde doxa heeft om te wedijveren met de andere opinies – over de waarheid of onwaarheid waarvan het gezond verstand wil beslissen: het gezond verstand is immers dat zesde zintuig dat wij niet enkel allen gemeen hebben, maar dat ons een plaats geeft in een gemeenschappelijke wereld en zo deze wereld mogelijk maakt. Als de filosoof het woord neemt in deze wereld van het gezond verstand, waartoe ook onze algemeen aanvaarde vooroordelen en oordelen behoren, zal hij altijd in de verleiding komen om te spreken in onzinnige termen, of – om de uitdrukking van Hegel nog eens te gebruiken – het gezond verstand op zijn kop te zetten. (Arendt, 2021, p.528)

En Arendt (2021, p. 529) gaat verder:

Want wat geldt voor deze verwondering, waarmee elk filosoferen begint, geldt niet voor de eenzame dialoog die erop volgt. Eenzaamheid, of de denkende dialoog van de twee-in-één, maakt integraal deel uit van het zijn en samenleven met anderen, en in deze eenzaamheid kan ook de filosoof niets anders doen dan opinies vormen – ook hij komt tot zijn eigen doxa. Het verschil met zijn medeburgers is niet dat hij een of andere bijzondere waarheid bezit, waarvan de menigte uitgesloten is, maar dat hij altijd bereid blijft het pathos van de verwondering te doorstaan en daarbij het dogmatisme van mensen met alleen maar opinies vermijdt. Om te kunnen wedijveren met dit dogmatisme van het doxazein, stelde Plato voor om de sprakeloze verwondering, die het begin en einde van de filosofie is, eindeloos te verlengen. Wat slechts een vluchtig moment kan zijn, of, om Plato’s eigen metafoor te gebruiken, de vluchtige vonk tussen twee vuurstenen, trachtte hij tot een levenswijze (bios theôrêtikos) te ontwikkelen. In deze poging brengt de filosoof zichzelf tot stand, baseert hij zijn hele bestaan op die singulariteit die hij ervoer wanneer hij het pathos van het thaumazein doorstond. En daardoor vernietigt hij de pluraliteit van de menselijke conditie in zichzelf. 

Dit begrijp ik als volgt. Uiteraard vorm ik uit de verwondering een doxa (mening) en dit door een interne dialoog tussen m’n helder bewustzijn en m’n gekleurd bewustzijn (de staande acht in de linkerlus van de liggende acht). Het verschil met medeburgers die enkel hun gekleurd bewustzijn inzetten, is dat ik weet dat ik niet weet. Anders gesteld, ik weet dat ik de waarheid niet in pacht heb. Ik weet ook dat mijn zogezegde ‘waarheid’ enkel een opinie, een mening is. Die mening is vatbaar voor transformatie en ik laat die transformatie ook toe via dialoog. Die houding is niet vluchtig, het is een levenswijze om mijn doxa af te toetsen aan andere doxa om daardoor tot een Gedeelde Mening te komen (in het midden van onderstaand model). En eens we tot dit inzicht, die Gedeelde Mening gekomen zijn, kunnen we er iets aan doen. Ten minste als we dat na het vormen van gevoelens door het nog niet vervuld zijn van de behoeften, dat Willen!

Bibliografie

Arendt, H. (2021). Het leven van de Geest. Utrecht: Ten Have. Nederlandse vertaling: Dirk De Schutter en Remi Peeters/Uitgeverij Ten Have, 2021 

Bos, A.H. (1974). Oordeelsvorming in Groepen, Scriptie (74-6). Wageningen: Med. Landbouwhogeschool. 

Palmgren, C. (2008). Ascent of the Eagle. Being and Becoming Your Best. Dayton: Innovative Interchange Press.

Roels, J. (2012). Cruciale dialogen. Dagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’. Antwerpen-Apeldoorn: Garant.

Schein, E.H., (2013). Humble Inquiry. The Gentle Art of Asking instead of Telling. San Francisco: Berrett- Koehler Publishers.

Wieman, H.N. (1990). Man’s Ultimate Commitment. Lanham: University Press of America Reprint, with new pref. and introd. Originally published Carbondale: Southern Illinois University Press, 1958.

SAWUBONA, hannah arendt – deel ii

Het verschil tussen iets ‘begrijpen’ en iets ‘vatten’.

In haar boek ‘Het Leven van de Geest’ (Arendt, 2021) citeert Hannah Arendt vaak Immanuel Kant. Dat is niet verwonderlijk wanneer men weet dat Kant, samen met Heidegger, haar de weg wees naar haar manier van denken. Denken dat niet per sé moet uitmonden in ‘waarheid’, wat meestal bij andere filosofen het geval is. Kant noemde het denkvermogen Vernunft (rede) om het te onderscheiden van Verstand (intellect, verstand). Belangrijk vind ik z’n stelling (Kant, 1781): “Vernunftbegriffe dienen zum Begreifen, wie Verstandesbegriffe zum Verstehen (der Wahrnehmungen).” De vertalers Dirk De Schutter en Remi Peeters (Arendt, 2021, p. 109): “Begrippen van de rede stellen ons in staat om te begrijpen, zoals begrippen van het verstand ons in staat stellen waarnemingen te vatten.” 

Leuk dat ik via Arendt in contact kom met deze stelling van Immanuel Kant die ik, zonder ze te kennen, gebruikte in m’n onderscheid tussen ‘observeren’ en ‘interpreteren’ in m’n Cruciale Dialoogmodel:

Het denken wordt gevisualiseerd door de linker lus waarbij het vatten van de werkelijkheid gebeurt door het observeren van die werkelijkheid gebruik makend van het helder bewustzijn. Het begrijpen van de werkelijkheid gebeurt dan door het interpreteren van wat gevat werd, gebruikmakend van het gekleurd bewustzijn. Het verstand tracht te vatten wat aan onze zintuigen gegeven is (vandaar observeren) en de rede (Vernuft) tracht de betekenis ervan te begrijpen (interpreteren).

Kant gebruikt het begrip Wahrnehmung, Duits voor het Latijnse Perceptio, om aan te geven dat de waarheid ligt in wat ik observeer (waar-neming). Het denken neemt die observatie aan en vraagt zich af wat het bestaan ervan betekent. Denken, de linker lus van m’n model, heeft te maken met betekenis geven. Het onderscheid tussen waarheid en betekenis is van cruciaal belang voor het menselijk denken. Betekenis geven aan wat werd geobserveerd, gebeurt dus met het gekleurd bewustzijn. Elke mens heeft een uniek gekleurd bewustzijn en geeft dus een specifieke betekenis aan ‘de waarheid’, waardoor het ‘zijn waarheid’ wordt. Enkel door dialoog kunnen twee verschillende mensen, die dezelfde werkelijkheid (‘de waarheid’) aanschouwen en verschillende ‘eigen waarheden’ hebben, tot een Gedeelde Mening (‘een gedeelde waarheid’) komen. Dit laatste noemen we in bovenstaande figuur het inzicht. Ook Arendt stelt, niet zoals de meeste filosofen, dat denken niet als doel heeft de ultieme ‘waarheid’ te vinden. Steeds opnieuw dient er te worden nagedacht. Vandaar de het infinity teken dat de lemniscaat is een adequaat beeld is om dit uit te drukken.

Wij worden geconditioneerd

Het gekleurd bewustzijn steunt op onze mindset die geconditioneerd is. In haar boek ‘Het leven van de Geest’ schrijft Hannah Arendt het volgende (2021, pp. 96-97):

Existentieel worden mensen weliswaar volledig geconditioneerd – ze worden beperkt door de tijdsspanne tussen geboorte en dood, gedwongen te arbeiden om te leven, aangezet tot werken om zich thuis te voelen in de wereld, en aangespoord tot handelen om hun plaats te vinden in het samenleven met hun medemensen – maar toch kunnen ze al deze condities mentaal overstijgen, zij het alleen mentaal, nooit in werkelijkheid of in de kennis en het weten, waarmee ze de wereld en zichzelf exploreren. Ze kunnen positief of negatief oordelen over de werkelijkheid waarin ze geboren zijn en waardoor ze ook geconditioneerd worden; ze kunnen het onmogelijke willen, bijvoorbeeld het eeuwige leven; en ze kunnen denken, d.w.z. zinvol speculeren over het onbekende en onkenbare. Daardoor kunnen ze de werkelijkheid weliswaar nooit onmiddellijk veranderen – er is in onze wereld inderdaad geen zo duidelijke en radicale tegenstelling als die tussen denken en doen – maar toch hangen de principes van ons handelen en de criteria van ons oordelen en onze levenswijze uiteindelijk af van het leven van de geest.

In deze paragraaf vermeld Arendt terloops haar onderscheid tussen Arbeiden, Werken en Handelen (zie m’n column Hannah Arendt over Arbeiden, Werken en Handelen) en gaat dieper in op het oordelen over de werkelijkheid die conditioneert. Inderdaad, opvoeding, opleiding en samenleven conditioneert de mens. Door dit socialisatieproces wordt diens specifieke gekleurde bril gevormd, waarmee zij of hij ‘de waarheid’ inkleurt.

Denken is onzichtbaar

Daar waar de werkelijkheid zichtbaar is, is het denken erover onzichtbaar. De uitwendige manifestatie van het denken is verstrooidheid en een afwezigheid. Men is blijkbaar niet meer geïnteresseerd in de omringende wereld. Het denken laat echter op geen enkele wijze zien wat er in ons feitelijk aan het gebeuren is. Het denkende ego, waarvan ik me bewust ben zolang de denkactiviteit duurt, verdwijnt als sneeuw voor de zon op het ogenblik dat de werkelijke wereld zich opnieuw opdringt. Mentale activiteiten komen tot stand bij een bewuste terugtrekking uit de aanwezigheid van werkelijke wereld voor de zintuigen. Je koppelt als het ware de zintuigen af. Niet zelden sluit je effectief de ogen en hoor je niet wanneer je in nadenken verzonken bent. Wat echter afwezig is voor de echte zintuigen verschijnt helder in de geest en wordt verbeelding genoemd. In m’n bovenstaand Cruciale Dialoogmodel vindt die verbeelding plaats zowel in de tweede karakteristiek Waarderend Begrijpen als in de derde karakteristiek Creatief Integreren van het Creatief wisselwerkingsproces. In de toepassing Cruciale Dialogen worden die karakteristieken respectievelijk Appreciatie en Imaginatie genoemd en het model is in die fasen ‘naar binnen gekeerd’, een visualisatie van het denkend ego, of de reflecterende mens. Zo wordt bij het Waarderend Begrijpen wat ‘niet meer’ of ‘wat is,’ een verleden en een heden, voor onszelf tot stand gebracht en in het Creatief Integreren een ‘nog niet’ van de toekomst verbeeld. Dit is echter maar mogelijk voor de mind wanneer die zich uit het aanwezige en uit het alledaagse reilen en zeilen heeft teruggetrokken. Die mind dient zich ver van de ‘jump to conclusion’ modus die zich zonder reflectie in de toekomst wil storten, houden en zich niet om objecten maar om een project bekommeren. Het oordeel dient zich weloverwogen, in het midden van m’n model, te transformeren in een wil die de behoeften (de begeerte) omzet in gevoelens (een intentie). We oordelen dus eerst over de ‘delta’, i.e. het verschil tussen wat is en wat gewenst is en die behoefte wordt omgezet in een wil om iets aan dat verschil te doen. Anders gesteld, het denken geeft inzicht dat vergeleken wordt met de behoeften en die vergelijking zwengelt al dan niet de wil aan om er iets aan te doen. Die wil stuurt dan de ‘imaginatie’ van de mogelijke handelingen om effectief de actuele werkelijkheid om te zetten in de gewenste.

Denken doet men altijd over een denkbeeld. Soms is dat ‘beeld’ een herinnering aan verleden, een beeld van het heden en soms een beeld van de toekomst. Meestal is denken letterlijk na-denken. Elk denken vereist een stop-en-denk. Ik kan stoppen in de toekomst en eraan denken alsof het er al is, of ik kan stoppen in het verleden en eraan denken alsof het nog niet verdwenen is.  Opdat ik aan iets zou kunnen denken moet het object, waaraan ik denk, tot een beeld omgevormd worden en die omvorming wordt ‘verbeelding’ genoemd. Zonder dit vermogen dat het afwezige aanwezig maakt in de vorm van een beeld zouden denkprocessen en gedachtegangen gewoon niet mogelijk zijn. Concreet, in aanwezigheid van de geliefde denkt men niet aan de geliefde; in afwezigheid van die geliefde denkt men aan een beeld van die geliefde. Terwijl ik denk, ben ik niet aanwezig waar ik op dat moment wekelijk ben, ik ben niet door wekelijke objecten omringd maar door beelden, die niemand anders kan zien.

Hannah Arendt zegt het zo (2021, p. 111):

Het vermogen om in gedachte vooruit te lopen op de toekomst komt voort uit het vermogen om zich het verleden te herinneren, dat op zijn beurt voortkomt uit het nog meer elementaire vermogen om het fysisch afwezige te ont-zinnelijken en als aanwezig voor (en niet slechts in) onze geest te brengen.

In de Griekse taal is het woord ‘weten’ afgeleid van het woord ‘zien’. Zien is namelijk edieen, weten is eidenai, wat overeenkomt met ‘gezien hebben’. Eerst zie je, daarna weet je. De Nederlandse filosoof Johan Cruyff draaide de sequentie om: “Je gaat het pas zien als je het doorhebt.”

Denken stopt nooit

Denken is een oneindig proces. Onze geest heeft een afkeer van ultieme zekerheid. Een denkend mens is een twijfelend mens. De activiteit van het denken is nooit ‘af’. Het is een steeds terugkerende activiteit omdat het denkend ego intuïtief aanvoelt dat ‘zekerheid’ niet bestaat. Het denken mondt nooit uit in een definitieve verworvenheid, maar moet telkens hernomen worden. Arendt suggereert dit men een prachtig, aan Homerus ontleend beeld: zoals Penelope elke morgen haar handwerk, dat ze de vorige avond weefde, ontrafelt, doet het denken telkens zijn eigen ‘resultaten’ teniet (Arendt, 2021, p. 113). Voor Arendt is dat de echte betekenis van Nietzsche ’s ‘eeuwig terugkeer’. 

Arendt vernoemt dan Hegel die voor de ‘eeuwige terugkeer’ van het denken zo een eigen analogie had (2021, p. 114):

Dat het denken zijn eigen resultaten tenietdoet, wordt volgens hem beheerst door dezelfde onverbiddelijke keten van ontwikkelingsfasen die, van kiem tot vrucht, heerst over de organische natuur, waarin elke fase altijd de voorafgaande fase “ontkent” en opheft. Het verschil tussen de organische natuur en het denkproces is dat het laatste “door bewustzijn en wil bemiddeld wordt”, door mentale activiteiten dus, en daarom kan worden beschouwd als “zichzelf producerend”: “De geest is enkel dat waartoe hij zichzelf maakt, en hij maakt zich daadwerkelijk tot dat, wat hij in zichzelf (potentieel) is.

Daarmee wordt duidelijk dat het denken een proces is dat gestuurd wordt door de geest die autonoom beslist om zichzelf te creëren. Ik beweer, met Henry Nelson Wieman, dat het niet de geest is die dat beslist maar de geest die het creatief wisselwerkingsproces van binnenuit beleeft. Want Creatieve wisselwerking was voor hem het ultieme antwoord op zijn levensvraag: “Wat transformeert de Mind, gezien de Mind dat zelf niet kan?” Die passage uit dit boek van Arendt is ook koren op m’n molen: Creatieve wisselwerking transformeert het gecreëerde zelf in de richting van het Originele Zelf.

Denken is het toeschouwen van doen

Denken komt neer op de linker lus van m’n Cruciale Dialoogmodel. Let wel het model is een lemniscaat en heeft daardoor geen begin, noch einde. Denken volgt steeds op het doen, de rechter lus van het model en kan daardoor gezien worden als het toeschouwen van het doen. Bij het denken is de denker ‘in rust’, zij of hij heeft zich teruggetrokken uit elk engagement en heeft alle onmiddellijke belangen, waardoor zij of hij deel uitmaken van de werkelijkheid, ‘on hold’ gezet.  Alleen als toeschouwer kan de denker kennen en begrijpen wat zich als schouwspel afspeelt, nooit als actor.

Deze historische zienswijze wordt omzeild door de zestiende vaardigheid van Creatieve wisselwerking: het Procesbewustzijn. Deze vaardigheid wordt ondermeer ingezet tijdens het reflecteren, wat een specifieke vorm van na-denken is. Reflecteren is een zich steeds herhalend proces van leren door: het opdoen van ervaringen en inzicht verwerven betreffende dit handelen en daardoor het handelen aan te passen waardoor nieuwe ervaringen worden opgedaan. Waarna nieuw inzicht verworven wordt, waardoor … Als acteur voer je de handelingen uit. Als toeschouwer reflecteer je over die handelingen, en meer bepaald over de oorzaken, zowel directe als onderliggende, en de gevolgen ervan. En als regisseur breng je wijzigingen aan het script, zodat de acteur vernieuwde handelingen kan uitvoeren … 

Het Procesbewustzijn heeft in zijn meest eenvoudige vorm te maken met een tweevoudig bewustzijn (Roels, 2012, pp. 262-264). Dit wil zeggen dat een gedeelte van het bewustzijn zich focust op de taak (wat gedaan wordt). Terwijl men dat doet, is een ander gedeelte van het bewustzijn gefocust op het proces (hoe het gedaan wordt). Met andere woorden, diegene bij wie het Procesbewustzijn operatief is, is niet volledig opgeslorpt door de taak; zij of hij heeft ook oog voor het werkproces zelf. Zij of hij voldoet daarbij aan het eerste van H.N. Wieman’s tweevoudige engagement (“two-fold-commitment”). Zij of hij geeft dus het beste van zichzelf, wat zij of hij kent en begrijpt en kan uitvoeren. Op hetzelfde moment reserveert zij of hij ook een gedeelte van het Procesbewustzijn voor het creatief wisselwerkingsproces. Dit gedeelte gaat na of iedere deelnemer aan het werkproces al dan niet de vaardigheden, nodig om Creatieve wisselwerking te kunnen beleven, effectief gebruikt, of eerder aan het worstelen is met haar of zijn Vicieuze Cirkel. Bij het Procesbewustzijn is het zo dat je zowel speler als observator bent, en dus zowel de uitvoering van de taak, het volgen van het werkproces, als het beleven van Creatieve wisselwerking meet en evalueert. Je bent er zich werkelijk van bewust dat het creatief wisselwerkingsproces al dan niet operatief is. En je monitort continu de condities voor dat proces en het effectief gebruik van de vaardigheden ervan. Procesbewustzijn heeft te maken met het bewustzijn van jezelf (self-awareness) en van je bekwaamheid je los te maken van jezelf en van de informatie die je in je hoofd aan het verwerken bent. Laat ik, om dit laatste enigszins te verduidelijken, Einstein parafraseren: 

The superiority of man lies not in his ability to perceive, but in his ability to perceive that he perceives, and to transfer his perception to others through words 

Zien waar je mee bezig bent, dus zowel de taak als het verwerken van informatie (en beide als gelijkwaardig beschouwen), is één. Zien dat je ziet waarmee je bezig bent, is dus een diepere laag van het Procesbewustzijn. Om te zien dat ik aan het zien ben, moet ik mij losmaken van diegene die ziet, in casu mezelf. 

Het heeft ook te maken met het begrip ‘transcendentie’. Je hebt ooit wel eens de uitdrukking “in de wereld zijn en toch niet van de wereld zijn” gehoord. In de wereld zijn, betekent dat je jezelf identificeert met je gedachten, je gevoelens en je gedragingen. Van de wereld zijn zou suggereren dat al wat je bent een conglomeraat is van je ervaringen en acties in deze wereld. Niet van de wereld zijn betekent die wereld afstandelijk kunnen beschouwen. Je bent ‘boven’ de wereld en je kan dus beschouwen zonder er effectief de slaaf van te zijn .

Hannah Arendt noemt dat oordelen, dat op het denken volgt (2021, pp. 119-120):

Het oordelen verlaat de wereld van de verschijnselen niet, maar trekt zich uit zijn actieve betrokkenheid in de wereld terug naar een geprivilegieerde positie, met de bedoeling het geheel te overschouwen. … De toeschouwers nemen dus wel afstand van de bijzonderheden die karakteristiek zijn voor de acteurs, maar ze zijn niet eenzaam. En ze hebben evenmin genoeg aan zichzelf, zoals de “hoogste god” die de filosoof in zijn denken tracht te evenaren en die, volgens Plato, “voor altijd … eenzaam is omwille van zijn volmaaktheid; hij kan met zichzelf samenzijn en heeft niemand anders nodig, geen bekende noch vriend, hij is zichzelf genoeg.

De toeschouwer heeft volgens haar het recht om te oordelen en dat vanaf het moment het individu niet langer handelt en alleen toeschouwer is. 

Denken en willen

De visie van Hannah Arendt rond de sequentie denken, willen en oordelen wordt door mij enigszins gewijzigd, zoals duidelijk wordt in onderstaande lineaire voorstelling van m’n Cruciale dialoogmodel. 

De lineaire voorstelling, die dus een soort ‘ideaal’ is, heeft een didactisch nut (het is een eenvoudige voorstelling van Creatieve wisselwerking) en een theoretische tool om wat er werkelijk gebeurt af te toetsen (in welke fase bevind ik mij hier en nu?). 

Deze lineaire toepassing loopt als volgt: de werkelijkheid wordt eerst geobserveerd en nadien geïnterpreteerd door ons denken. Dit laatste geeft aanleiding tot een oordeel (inzicht) dat afgetoetst wordt aan de behoeften (de gewenste situatie) wat gevoelens creëert. Meer bepaald wordt het willen door die gevoelens (gebaseerd op het verschil tussen de begrepen en de gewenste werkelijkheid) aangezwengeld iets aan die ‘delta’ te doen. Vooraleer te kunnen doen, en dus actie te ondernemen, dienen er mogelijke acties te worden geïmagineerd en uit de set die acties gekozen die uitvoerbaar zijn. Dit laatste de beschikbare middelen in acht genomen, wat overeenkomt met de staande 8 in de rechter lus van de liggende 8. De werkelijke uitvoering van die acties is het handelen, dus het doen. Niet zelden voltrekt deze cyclus zich in een fractie van een seconde, een oogwenk, en daarbij worden soms etappes overgeslagen (het zogenaamde ‘jump to conclusion’ gedrag). Van dit alles zijn we ons niet steeds bewust. Reflectie in vooruitblik modus legt deze cyclus bloot! 

Tussen haakjes, in het boek ‘het leven van de Geest’ vond ik een ondersteuning voor m’n visie rond het helder en het gekleurd bewustzijn (Arendt, 2021, p. 137):

Afstand is de belangrijkste voorwaarde voor het goed functioneren van de gezichtszin. “De aanwinst is het begrip objectiviteit, het ding zoals het op zichzelf is, te onderscheiden van het ding zoals het mij beroert, en uit dit onderscheid ontstaat de hele idee van theôria en van theoretische waarheid.” Bovendien levert het zien ons een “gelijktijdige veelvoudigheid”. … Het zien laat ruimte voor “keuzevrijheid … die berust … op het feit dat ik tijdens het zien niet meteen door het geziene object in beslag genomen wordt …. [Het geziene object] laat mij zijn, zoals ik het object laat zijn”, terwijl de andere zintuigen mij onmiddellijk beroeren. 

 Wat inzicht betreft speelt Hannah Arendt ‘leentje buur’ bij Plato, meer bepaald uit diens zevende brief (2021, p. 142):

Klaarblijkelijke waarheid, geconstrueerd naar het voorbeeld van de lichamelijk-zintuiglijke waarneming van dingen, kan bereikt worden door zich te laten onderrichten (diagôgê) door woorden in het dialegesthai, de discursieve gedachtegang, die in stilte kan verlopen of luidop tussen leraar en leerling uitgesproken kan worden, die “op en neer beweegt” en onderzoekt “wat waar is en wat niet- waar is”. Maar het resultaat, dat geacht wordt een aanschouwing en geen conclusie te zijn, zal plotseling volgen, na een lange periode van vraag en antwoord: “wanneer als een bliksemschicht het inzicht (phronêsis) omtrent alle dingen inslaat, en de geest overstroomd wordt met licht”. Deze waarheid ligt voorbij de woorden; de namen van waaruit het denken vertrekt, zijn onbetrouwbaar – “wat zou erop tegen zijn zo men, wat nu ‘rond’ heet, ‘recht’ genoemd had, of ‘rond’ wat nu ‘recht’ heet?” – en de woorden, de beredeneerde betogen die trachten te verhelderen, zijn “zwak”; zij bieden slechts “een beetje hulp” om “in de ziel een vuur, als door een overspringende vonk, te doen ontbranden, dat, eenmaal aangestoken, zichzelf voedt.

Ik zie bovenstaande als de ‘staande acht’ binnen de linker lus van de liggende acht, de ‘op en neer beweging’ tussen het gekleurd en helder bewustzijn (zie figuur).

Denken en spreken

Het denken, dat onzichtbaar is, openbaart zich enkel in het spreken. De drang om te spreken, en zo manifest te maken wat anders geen onderdeel van de zichtbare wereld is, dient soms aangewakkerd te worden. Denk daarbij aan het Engels idioom ‘A penny for your thoughts’. Hannah Arendt stelt (Arendt, 2021, p. 123): “Niet onze ziel, maar onze geest vereist spreken.” In een adem vermeld ze daarbij een passage uit De Interpretatione van Aristoteles, waaruit blijkt dat het criterium van de logos, het coherente spreken, niet waarheid of onwaarheid, maar betekenis is. Het oordelen van het denken, kan gemakkelijk in de fout gaan indien de denker z’n gedachten niet formuleert. Het uitspreken van gedachten maakt het mogelijk om deze te toetsen aan de gedachten van anderen rond dezelfde werkelijkheid. Dit is nodig omdat we allen denken met ons gekleurd bewustzijn waardoor onze gedachten per definitie niet overeenkomen met de ‘naakte’ werkelijkheid, zoals gezien door het helder bewustzijn. We leggen door het spreken als het ware rekenschap af van ons denken en van de betekenis die we aan de werkelijkheid geven. Door het spreken eigenen wij ons de wereld toe en toetsen we onze visie aan dat van anderen. De mens bestaat niet in enkelvoud, maar in meervoud, stelt Hannah Arendt (2021, p. 124).

Omdat de taal lang niet zo goed berekend is voor het denken als het gezichtsvormogen berekend is voor het zien, heeft de taal metaforen en analogieënπ nodig. Hannah Arendt zegt daarover ondermeer (2021, p. 128):

En dit spreken in analogieën, in metaforische taal, is volgens Kant de enige manier waardoor de speculatieve rede, die wij hier het denken noemen, zichzelf kan manifesteren. De metafoor levert het “abstracte”, beeldloze denken een aanschouwing uit de wereld van de verschijnselen. De functie van deze aanschouwing bestaat erin “de werkelijkheid van onze begrippen aan te tonen” en op die manier de terugtrekking uit de wereld van de verschijnselen – de basisvoorwaarde van mentale activiteiten – als het ware ongedaan te maken. 

Het spreken blijft aan het zien gebonden, indien het spreken zich afscheidt van wat gezien kan worden, dan verschrompelt het tot leeg gepraat, zonder basis (Arendt, 2021, p. 143). En Arendt geeft aan dat de waarheid is wat wordt gezien en zowel het denken als het spreken is slechts authentiek wanneer het de zichtbare werkelijkheid volgt en die omgezet wordt in volzinnen. Van zodra die zichtbare werkelijkheid wordt verlaten, door bijvoorbeeld de mening van anderen te parafraseren, wordt spreken inauthentiek – precies zoals een afbeelding volgens Plato inauthentiek is in vergelijking met het originele voorwerp. Dit werd door Magritte meesterlijk geïllustreerd in z’n meesterwerk ‘La Trahison des images”:

H

Hannah Arendt zegt nog het volgende over de taal (2021, pp. 143-144):

Een van de opvallende eigenschappen van onze zintuigen is dat ze niet in elkaar kunnen worden vertaald – een geluid kan niet gezien worden, een beeld niet gehoord enzovoort – ook al zijn ze met elkaar verbonden dankzij het gezond verstand, dat alleen al hierom het belangrijkste van alle zintuigen is. …De taal, die aan het gezond verstand beantwoordt of het navolgt, geeft aan een object zijn gemeenschappelijke naam; deze gemeenschappelijkheid is niet alleen beslissend voor de intersubjectieve communicatie – hetzelfde voorwerp wordt door verschillende personen waargenomen en is voor hen gemeenschappelijk – maar stelt ons ook in staat een gegeven te identificeren dat voor elk van de vijf zintuigen op een totaal verschillende manier verschijnt: hard of zacht als ik het aanraak, zoet of bitter wanneer ik het proef, helder of donker als ik het zie, klinkend in verschillende tonen als ik het hoor. Geen van deze waarnemingen kan op een toereikende manier met woorden worden beschreven. 

Het denken wordt door Hannah Arendt ook de geluidloze dialoog tussen mij en mezelf genoemd (2021, p. 147) Die dialoog is een zuivere activiteit van de geest die gepaard gaat met een volstrekte onbeweeglijkheid van het lichaam. Arendt citeert in dit verband Cato: “Nooit ben ik actiever wanneer ik niets doe, nooit ben ik minder alleen dan wanneer ik in gezelschap van mezelf verkeer.” Ze grijpt daarbij terug naar een metafoor die Aristoteles aanwendt (Arendt, 2021, pp. 148-49):

De activiteit van het denken [energeia die haar doel in zichzelf heeft] is leven.” Haar inherente wet, die alleen een god voor altijd kan verdragen, maar de mens slechts nu en dan – en op die momenten is hij goddelijk – is een “onophoudelijke beweging, de cirkelbeweging”, dat wil zeggen, de enige beweging die nooit een einde kent of resulteert in een eindproduct. 

Ze vindt daarin een bevestiging van haar stelling dat het doel van denken betekenis vinden is en niet kennis (Arendt, 2021, p. 149):

Ware het denken een onderneming van kennis, dan zou het een rechtlijnige beweging moeten volgen, vertrekkend van de vraag naar zijn object en eindigend in de kennis ervan. Aristoteles’ circulaire beweging suggereert, samen met de metafoor van het leven, een zoektocht naar betekenis die het leven van de mens als denkend wezen vergezelt, en die slechts met de dood ten einde loopt. De circulaire beweging is een metafoor die aan het leven ontleend is: hoewel het leven van geboorte naar dood gaat, draait het, zolang de mens in leven is, ook in cirkels. 

Bibliografie

Arendt, H. (2021). Het leven van de Geest. Utrecht: Ten Have. Nederlandse vertaling: Dirk De Schutter en Remi Peeters/Uitgeverij Ten Have, 2021 

Kant, I (1781). Kritik der reinen Vernunft. Riga: J.F. Hartknoch 

Roels, J. (2012). Cruciale dialogen. Dagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’. Antwerpen-Apeldoorn: Garant.