Tagarchief: Peter Senge

BLIJF WAKKER ! – DEEL XXXX

HOE OMGAAN MET POLARITEITEN?

For the most part, the polarities of Springsteen’s pervasive themes — the search for authenticity and community that is more a dream than a reality; hope always on the verge of being crushed; passion ever falling short of fulfillment — were swept away by the show’s good-time atmosphere.

His haunted protagonists on albums until “The River” are shadowed by doubt, uncertainty and threat, themes he later confronts more explicitly on “The Ghost of Tom Joad,” “The Rising,” “Devils and Dust” and “Magic.” But the angry young man of “Badlands” is now singing to a grayer, paunchier choir—the “old, bald fans” he acknowledged at Thursday’s show. At least for one night, the audience put aside its compromises and sang out, “No retreat, baby, no surrender.” [i]

Inleiding

Eloïse, Edward en Elvire, deze column ”Hoe omgaan met Polariteiten” gaat over het fenomeen Polarisatie, de dynamiek van het ‘wij-zij’ denken, en is voornamelijk gebaseerd op het boek met die naam van Bart Brandsma[ii].

Daar waar de auteur het in z’n boek vooral heeft over Polarisatie op ‘macro’ niveau, behandel ik in deze column voornamelijk het fenomeen Polarisatie op ‘micro’ en ‘organisatorisch’ niveau. De drie niveaus kunnen als volgt onderscheiden worden:

  • Micro Polarisatie is Polarisatie tussen u en uw levensgezel(lin), uw familie, uw naaste vrienden en uw directe zakenpartner(s);
  • Organisatorische Polarisatie kan niet alleen voorkomen op uw werk maar ook in elke organisatie die van belang is in uw leven, zoals een vereniging of team waar u lid van bent;
  • Macro Polarisatie komt voor in een nog groter geheel, zoals de moslim versus niet moslim (de zogenaamde ‘ongelovigen’), vluchteling versus niet vluchteling en de minder ernstige Polarisatie, die vooral in Nederland woedt, rond Zwarte Piet.

Paradoxaal is dat Macro Polarisatie van bovenvermelde drie soorten, hoewel het begrip een grote weerklank heeft, doorgaans het minste effect heeft op ons dagelijks gedrag. Dit komt omdat Macro Polarisatie – zoals het Westen versus Daesh (IS) – voor de meesten onder ons zo ver van ons bed lijkt en ons vooral meestal niet echt raakt (tenzij je een familielid hebt dat slachtoffer was van een van de Daesh aanslagen).

Ook op het aan Polarisatie verwant fenomeen van het Conflict ga ik in deze column niet in, daarvoor verwijs ik graag naar het boek van Bart Brandsma. Toch lijkt het mij nuttig om de distinctie, die Brandsma tussen de twee fenomenen ziet, mee te geven:

  • Een Conflict kent betrokkenen die geen keuze hebben, de zogenaamde probleem eigenaren, en heeft dus conflictspelers die een opstelling als het ware wordt opgedrongen. Het kost daarbij geen moeite om die probleem eigenaren te herkennen.
  • Bij Polarisatie is er een keuze om je al dan niet als probleemeigenaar op te stellen. Met andere woorden je hebt de keuze om je een deel te voelen van de Polarisatie of er juist buiten te gaan staan.

We gaan het dus in wat volgt uitsluitend over Polarisatie hebben en we beginnen met de drie wetmatigheden die Polarisatie kent.

Wetmatigheden van Polarisatie

De eerste wetmatigheid is dat de hoofdrol bij een Polarisatie wordt opgeëist door een gedachten constructie. Polarisatie op micro niveau is het ‘een of het ander’ denken en de gedachtenconstructie bestaat uit alles wat bedacht kan worden over dat ene of dat andere.

Eloïse, Edward en Elvire, deze gedachtenconstructies stoelen op woorden, opvattingen en ideeën. Dit betekent, met andere woorden, dat die twee mindsets diametraal tegenover elkaar staan. Dus twee tegenpolen, vandaar ook de naam Polarisatie. Bij Polarisatie gaat het altijd over twee identiteiten die tegenover elkaar worden geplaatst. Voorbeelden zijn legio:

  • Man – Vrouw
  • Blank – Zwart
  • Jood – Niet Jood
  • Orde – Chaos
  • Flexibel – Star
  • ….

Op de keper beschouwd zijn dit op zich – bekeken vanuit en met het naakte bewustzijn – feiten. En feiten hebben geen ‘lading’. De omslag naar Polarisatie wordt pas gemaakt door deze begrippen te laden met betekenissen die deze zouden hebben. Door het toekennen van die betekenissen – vanuit het gekleurd bewustzijn – wordt de Polarisatie daargesteld. Deze wordt versterkt wanneer hoe langer hoe meer de ene identiteit (bv. de man) tegenover de andere (bv. de vrouw) in schril contrast en als tegenpool wordt neergezet. Dit gebeurt door het aan die identiteiten toekennen van bijkomende, op zich contrasterende, ‘labels’. Daardoor worden die identiteiten hoe langer hoe meer elkaars tegenpool.

Belangrijk is in te zien dat Polarisatie niet zo zeer door feitelijke verschillen wordt aangezwengeld, maar door het toekennen van gekleurde labels. Polarisatie wordt inderdaad versterkt door het toekennen van labels; zeker wanneer men de twee identiteiten met hun labels vereenzelvigt, schrijft Anthony de Mello SJ[iii].

We bouwen gedurende Polarisatie aan beelden van de tegenpolen (met behulp van het denkkader) en door het toekennen van eigenschappen aan de ‘ander’ of het ‘andere’ (i.e. labeling) zetten we ook neer wie we zelf zijn. Stephen Covey zei het ooit op een treffende wijze als volgt: “We zien de werkelijkheid niet zoals die is, maar zoals we zelf zijn.”

Polarisatie hangt dus nauw samen met het verwerven en bevestigen van een eigen identiteit, een eigen mindset. Polarisatie is een identiteitsverschaffer die we blijvend nodig hebben. We verdedigen onze identiteit en hoe wij de werkelijkheid zien, want we denken dat we die identiteit blijvend nodig hebben teneinde te overleven. Met andere woorden we blijven polariseren, onophoudelijk. We blijven onze identiteit bevestigen zolang we niet inzien dat we onze labels niet zijn én dat onze mindset de werkelijkheid blijvend vervormt. Bij Polarisatie gaat het dus om denkkaders (de zogenaamde Frames of Reference) waarin onze gedachtenconstructies vorm krijgen.

Waar we niet altijd bij stil staan, is dat denkkaders tot op een zekere hoogte maakbaar zijn en dus min of meer kunnen getransformeerd worden. Denkkaders vormen de basis van onze mindsets die vorm geven van hoe wij de werkelijkheid zien. Ze zijn onder meer cultureel bepaald en worden aangescherpt door onze ervaringen.

Figuur 1: Polarisatie en het Cruciale Dialoog Model

Eloïse, Edward en Elvire, het goede nieuws is dus dat Polarisatie een gedachtenconstructie is die steunt op een denkkader dat kan getransformeerd worden. Indien we inzien dat we niet de gevangene zijn van onze mindset staan we niet machteloos. Een voorwaarde is wel dat we die transformatie echt willen.

Figuur 2: De Brandstof creëert een spanningsveld

De tweede wetmatigheid is dat Polarisatie brandstof nodig heeft. De werkelijkheid ivm het ‘een’ en het ‘ander’ wordt vanuit de verschillende denkkaders als ‘waar’ gezien. Niettegenstaande we door onze denkkaders enkel kunnen ‘zien’ wat die toelaten te zien, nemen we wat we zien aan voor ‘waar’. Onze interpretatie van de werkelijkheid is de brandstof voor het in standhouden, bestendigen en zelfs versterken van onze mindset en daardoor de Polarisatie.

Eloïse, Edward en Elvire, uitspraken over de identiteit van de ander, goed bedoeld of niet, zijn brandstof voor de Polarisatie. Met die brandstofuitspraken, die bijkomende ‘labels’ zijn, wordt gemakkelijk de suggestie gewekt dat we feiten met elkaar uitwisselen; daar waar het, op de keper beschouwd, gaat over aannames, waardeoordelen of zelfs vooronderstellingen.

De derde wetmatigheid betreft de gevoelsdynamiek. Het zit zo, Eloïse, Edward en Elvire, dat bij toenemende Polarisatie de hoeveelheid uitspraken (i.e. de ‘labels’) toenemen, waardoor het debat en de discussie aangezwengeld worden. Daardoor neemt de onredelijkheid hand over hand toe. Polarisatie is door en door een gevoelsdynamiek die hoe langer hoe meer naar een monoloog, debat en discussie leidt en helemaal niets te maken heeft met een dialoog.

Polarisatie is alles behalve redelijk want gevoed door vooroordelen opborrelend uit het gekleurd denkkader dat dus zorgt voor gekleurde veronderstellingen en aannames die zelfs door echte naakte feiten moeilijk te transformeren zijn. Men blijft vaak mordicus zien wat het denkkader opdringt te zien. Bovendien zijn er allerhande complot theorieën, die, op de keper beschouwd, ‘uitvluchten’ zijn om het ‘eigen gelijk’ vast te kunnen houden; zelfs op het ogenblik dat verifieerbare feiten het tegendeel aanduiden.

De vijf rollen bij Polarisatie

Eloïse, Edward en Elvire, de dynamiek of mechanisme van Polarisatie kan beschreven worden aan de hand van vijf rollen. Elk van deze vijf rollen is goed én slecht; ook ik heb deze wel eens gespeeld. De hiernavolgende beschrijvingen hebben als doel dat jullie de werking van de rollen leren onderkennen. Door deze kennis kunnen jullie bewust voor een rol kiezen en verhinderen we dat jullie onwetend in één of andere rol belanden.

Rol 1 – De Pusher

Figuur 3: De opstelling van de Pusher

De pusher bevindt zich op één van de twee tegenpolen van de Polariteit. De pusher levert continu brandstof voor ‘het één of het ander’ denken. Voorbeelden op macro niveau: Donald Trump, Geert Wilders en de terrorist Khalid El Bakraoui, de postuum pusher en zelfmoordterrorist van de aanslag van 22 maart 2016 in het Brusselse metro station Maalbeek, die het in z’n testament had over de Polarisatie: het Westen versus Daesh. Die brandstof bestaat uit simpele uitspraken en oneliners (in het geval van Dondald Trump zijn dat uiteraard ‘Tweets’) die als volgt geformuleerd worden: “De ander {moslim(s), vluchteling(en),jo(o)d(en), westerling, …} is/zijn …” De pusher houdt van zwart/wit denken en heeft duidelijk voor één pool gekozen.

Kenmerken zijn:

  1. De pusher op de ene pool doet markante uitspraken over de andere pool; de pusher op de tegenpool doet exact hetzelfde;
  2. De pusher heeft een hoofdrol;
  3. De pusher heeft per definitie gelijk en zelfs als door feiten aangetoond wordt dat dit niet klopt, geldt de definitie; met andere woorden hij behoudt z’n morele gelijk;
  4. De pusher is zeker van zijn zaak, want (zie voorgaande punt) hij – en hij alleen – beschikt voor de volle 100% over de waarheid;
  5. Het ongelijk zit volgens de pusher aan de overkant;
  6. De pusher heeft geen oren naar een dialoog, meer nog: de pusher mengt zich zelden in een discussie en met tegenzin in een debat. Hij wentelt zich vooral in een monoloog[iv]. In die monoloog geeft hij ‘bij herhaling’ zijn ‘eigen gelijk’ weer; als het even kan door nieuwe brandstof te formuleren;
  7. En tenslotte, afgeleid van vorig punt, de pusher luistert heel zelden.

De prijs die de pusher daarbij betaalt: hij heeft maar één enkele route: naar buiten toe, naar nog extremer. Dit vormt het meest kenmerkende van de pusher: “The only way is more extreme.” Hierdoor trekken de twee protagonisten een spanningsveld tussen de twee polen. We spreken daardoor over extreem rechts (fascisme), extreem links (communisme), extremistische moslim (islamisme), extreem christendom (zoals de KKK), en zo voort.

Rol 2 – De Joiner

In het door de pushers gecreëerde spanningsveld wordt een keuze mogelijk. De primaire keuze betreft ‘meedoen of niet’. De zogenaamde joiner kiest om mee te doen en, met zijn secundaire keuze, aan te leunen bij één van de twee pushers. Daardoor verbindt de joiner zich aan één van de twee kampen in het spanningsveld.

Figuur 4: De pushers en hun joiners

De joiner is niet zo extreem als de pusher. De pusher benoemt en de joiner onderschrijft die visie ten dele. De joiner bekent kleur en vereenzelvigt zich min of meer met zijn pusher. De joiner geeft daarbij toe aan een biologische reflex die we allemaal hebben: bij dreigend gevaar, al dan niet denkbeeldig, hebben we graag zekerheid en staan we liever omringd door medestanders dan alleen tussen twee vuren. Zo zien de militanten en kiezers van extreem rechts – per definitie joiners – de vreemdelingen en de vluchtelingen als een dreigend gevaar.

Men kan verschillende soorten joiners onderscheiden:

  1. De aspirant pusher, met de volgende kenmerken:
    1. Sterk doende met het onderbouwen van het eigen gelijk;
    1. Verwelkomt elke informatie die het eigen gelijk ondersteunt;
    1. Selecteert enkel negatieve informatie met betrekking tot de tegenpool;
    1. Luistert zeer selectief en dan nog bij voorkeur naar hun pusher;
    1. Fungeert als echokamer voor haar of zijn pusher;
    1. Is sterk geïnteresseerd in het afsteken van een monoloog.
  2. De joiner, met de volgende kenmerken:
    1. Staat open voor een debat en zelfs een stevige discussie;
    1. Blijft gedurende deze discussie het eigen gelijk prevaleren; er worden wel gedachten uitgewisseld;
    1. Er wordt enkel geluisterd teneinde het eigen gelijk te dienen en dus om de standpunten van de tegenpool onderuit te halen.
  3. De gematigde joiner, met de volgende kenmerken:
    1. Staat open voor een gesprek;
    1. Daarbij wordt de mogelijkheid opengelaten om het eigen standpunt enigszins bij te schaven.

Figuur 5: Gespreksvormen van pushers en joiner

Rol 3 – de Stille Middenmoters

In het gebied tussen de joiners van de tegenpolen bevinden zich de stille middenmoters. Dit is een groep mensen die geen van beide kanten kiest; ze kiezen met andere woorden om niet aan Polarisatie te doen.

Onder die stille middenmoters kunnen zich zowel ‘onverschilligen’ en ‘neutralen’ bevinden als juist mensen met een grote betrokkenheid. Deze betrokkenen kiezen voor het midden vanuit hun genuanceerd denkkader. De standpunten van de pushers vinden ze te extreem om zich er mee te kunnen vereenzelvigen. Men bevindt zich niet toevallig in het midden, maar willens en wetens; met andere woorden men kiest bewust voor het midden.

Figuur 6: Pushers, Joiners en de stille middenmoters

De mogelijke drijfveren voor de keuze voor het midden kunnen dus zijn:

  1. Onverschilligheid: “Het zal mij worst wezen!”;
  2. Neutraliteit: “Ik kies om niet te kiezen en heb zelfs geen genuanceerd standpunt.”;
  3. Een genuanceerd denkkader: “Het is noch zwart, noch wit; het is kleur!”.

De groep middenmoters kiest er dus voor niet mee te doen aan de Polarisatie. Daardoor wordt die groep de target van de pushers. Voor elke pusher is de tegenpool het onderwerp van gesprek, maar de pusher gaat onder geen beding in conversatie met z’n tegenpool. De pushers hebben heel wat te zeggen over elkaar en niets aan elkaar. De doelgroep van elke pusher, die al z’n joiners aan z’n zijde weet, ligt daadwerkelijk in het midden.

Het hoofdkenmerk van de middenmoters is hun onzichtbaarheid en zwijgzaamheid. Men spreekt daardoor wel eens over de zwijgzame, onzichtbare of stille meerderheid. Het paradoxale is dat in dit midden de gespreksvorm de dialoog is; edoch enkel de echt betrokkenen gaan in dialoog met elkaar en met hun omgeving; weze het dan nog met mondjesmaat. Hierna volgt het volledige beeld van alle mogelijke gespreksvormen bij Polarisatie:

Figuur 7: de gespreksvormen bij Polarisatie

Rol 4: De Bruggenbouwer

Bij elke Polarisatie staat er op een gegeven ogenblik een vierde figuur op: de bruggenbouwer. Het is de speler die zich vanuit het midden boven de partijen opstelt. Het is de geëngageerde middenmoter die opstaat en die effectief een brug wil slaan tussen de twee polen.

De bruggenbouwer is van mening dat er iets moet gedaan worden aan de Polarisatie. Hij analyseert de standpunten van beide tegenpolen en onderscheidt daarbij zowel de tekortkomingen als de pluspunten van elke pool of wereldbeeld. Dus helemaal anders dan de pushers; die zien enkel de positieve punten van hun eigen mindset en de negatieve punten van de mindset van hun tegenpool. De bruggenbouwer geeft niet toe aan ‘het één of het ander’ denken en streeft in eerste instantie naar een ‘het één en het ander’ denken. De bruggenbouwer ziet als het ware de ‘plus achter de min’ en dat in de mindsets van beide tegenpolen.

Figuur 8: de pushers, de joiners, het stille midden en de bruggenbouwer

Zijn bedoeling is dus een dialoog te organiseren. Hij gaat daarbij soms wel wat naïef te werk. De tegenpolen zijn heel geïnteresseerd in elkaar, edoch helemaal niet in een onderlinge dialoog; zelfs niet in een dialoog geleid door een moderator. De bruggenbouwer daarentegen gelooft in de creatie van ‘tegenverhalen’ en zoekt zo een balans in de hoop de extreme standpunten van de tegenpolen ‘synergetisch’ te verzachten. De bruggenbouwer is er zich echter niet steeds van bewust dat hij daardoor met de beste bedoeling brandstof levert aan de Polarisatie. Dit voornamelijk omdat de intenties van de pushers haaks staan tegenover de intenties van de bruggenbouwer. De woorden van de bruggenbouwer worden bovendien niet zelden uit hun context gelicht.

Nogmaals, de intentie van de pusher is alles behalve het aangaan van een – al dan niet ‘cruciale’ – dialoog met hun tegenpool.

Rol 5: De Zondebok

De laatste rol is ook de rol die het laatst op het toneel verschijnt. De rol van de zondebok wordt gezocht in het midden. Inderdaad, de zondebok wordt doorgaans niet gevonden bij de tegenpool: daar bevindt zich de vijand en die hebben we blijvend nodig. De zondebok wordt niet bij de joiners en wel in het midden gezocht. Daar diegene die boven het maaiveld uitstijgt goed zichtbaar is, krijgt de bruggenbouwer meestal de rol van zondebok toebedeeld. Als de spanning op haar hoogtepunt komt, is het dus meestal de bruggenbouwer die als zondebok het gelag betaalt.

Figuur 9: de pushers, de joiners, het stille midden, de bruggenbouwer en de zondebok

De zondebok verschaft een uitlaatklep voor de opgestapeld schuld en woede. De boodschapper, de brenger van het ‘slechte’ nieuws dat de pushers helemaal niet het gelijk aan hun kant hebben, wordt vereenzelvigd met het slechte nieuws en wordt afgeknald. ‘Schiet niet op de pianist’ is echt geen element van de gedragscode van de pushers; integendeel!

Elke pusher verwacht dat de bruggenbouwer als boodschapper zijn standpunten als ‘de waarheid’ naar voor brengt. Dit is totaal onmogelijk omdat de standpunten van de pushers en de mindsets waar ze uit ontspruiten, diametraal tegenover elkaar liggen. Indien de bruggenbouwer integer zijn werk doet en in authentieke interactie gaat, schopt zij of hij onvermijdelijk tegen de schenen (het ego, het eigen gelijk) van de twee pushers. Niet zelden richten beide pushers dan hun pijlen naar de bruggenbouwer – ze hebben een gemeenschappelijke vijand gevonden: de zondebok.

Samenvatting

Eloïse, Edward en Elvire, de dynamiek van de Polarisatie – het wij-zij denken (macro Polarisatie) of het ‘het één of het ander’ denken (micro en organisatorische Polarisatie) – wordt gekenmerkt door de onmacht en onwil om het ‘gelijk’ van de ander te zien. Uiteindelijk lijkt het er op dat het Polarisatie monster doet wat het wil, alsof het een eigen leven leidt.

Polarisatie heeft te maken met jarenlang ingesleten denkpatronen gestoeld op aannames, vooronderstelingen, beelden, herinneringen, zekerheden die een schijnbaar onwrikbaar mindset creëerden, wat leidt het rotsvast geloof: “Ik heb gelijk, want ik zie het zo!”

Polarisatie op micro en organisatorisch niveau

Eloïse, Edward en Elvire, zoals reeds gesteld speelt Polarisatie zich zowel af op het micro niveau (het gezin, de hechte familie en vrienden) als op het organisatorisch niveau (het team). De bewuste Polarisatie waar ik het hier verder over zal hebben, is de Polarisatie rond meningen en ideeën, binnen het gezin, de familie, de vriendenkring en het team; dit kan men ook zien als het verfoeide ‘het één of het ander’ denken.

De Polarisatie uit zich in het niet waarderen van de mening of het idee van de ander. En vooral door het direct catalogeren van die mening of idee in de categorie ‘nonsens’. In mijn jarenlange ervaring bleek een nieuw idee vaak geen lang leven beschoren. Binnen het gezin, de vriendenkring en zeker een team haalde vaak iemand de vernieuwende idee binnen de kortste tijd onderuit. De geijkte openingszin daarbij begon steevast met ‘ja, maar’. Dat ‘ja’ was in feite meestal geen echte ‘ja’, maar eerder een omfloerste, edoch regelrechte, ‘neen’. Het beleefde ‘ja’ wordt enkel gebruikt om de ander af te stoppen en met het ‘maar’ wordt de idee ‘netjes’ afgeknald.

In de Engelstalige literatuur wordt die uiting van Polarisatie ‘Idea Voodoo’ genoemd. In mijn boek ‘Cruciale dialogen’ heb ik een tiental bladzijden aan die wijdverbreide praktijk, die ik het gebruik van ‘afknalzinnen’ noem, gewijd.[v]

Meningen worden vooral geuit in de eerste fase van het Cruciale Dialoogmodel: de Communicatie. Diegene die z’n mening authentiek uit, krijgt – in geval van Polarisatie – vaak onbegrip en tegenkanting als reactie. Want ‘de ander’ catalogeert die mening direct als ‘nonsens’. De mening valt als het ware in het gebied dat ‘de ander’ labelt als de zone van de verwerpelijke ideeën en kan daardoor de ander niet bekoren. De mening wordt bovendien alles behalve begrepen! De mindset van ‘de ander’ verwerpt de geuite mening volledig. In de tweede fase van m’n Cruciale dialoogmodel, toegepast op een micro Polarisatie, bevinden zich als het ware twee tegenpolen, die de mindsets zijn van de twee protagonisten (zie eerste figuur van deze column). En zoals in het lied van de twee koningskinderen is het water tussen de twee mindsets te diep. De dialoog stopt vooraleer hij goed en wel op gang is gekomen want het waarderend begrijpen van de geopperde opinies ontbreekt volledig.

Ideeën behoren tot de derde fase van m’n Cruciale Dialoogmodel: de Imaginatie. Deze ideeën vallen in het geval van micro Polarisatie in dovemansoren of, anders gesteld, ze worden op dezelfde manier behandeld als de meningen, zoals in vorige paragraaf werd beschreven. De geopperde idee sterft een zekere dood, want wordt verre van waarderend begrepen.

In beide gevallen komen de twee ‘pushers’ heel zelden tot een ‘gedeelde mening’ of een ‘gedegen besluit’. Meestal komen ze tot het besluit dat ze akkoord gaan dat ze niet akkoord zijn. Wil je de micro Polarisatie depolariseren dan dien je de pusher rol in te ruilen voor die van de bruggenbouwer; voorwaar een nogal drastische transformatie!

Depolarisatie van micro Polarisatie door dialoog

Eloïse, Edward en Elvire, opa’s persoonlijke ambitie – voor de korte en (hopelijk nog) lange termijn – is nog steeds het depolariseren van micro Polarisaties door het succesvol voeren van een Cruciale dialoog.  Niet dat ik daar zelf telkens in slaag, verre van! Daarbij dient er eerst een genuanceerde gedeelde mening gevormd te worden en die leidt vaak onweerstaanbaar tot het onderkennen van een ‘delta’ tussen de huidige werkelijkheid en een gewenste toekomst. In het geval van een micro Polarisatie is het doel de tegenpolen te ontzenuwen door het imagineren van een ‘gulden’ middenweg en het daardoor creëren van een gedeelde mindset. Dit doel is onbetwist en dat geldt voor elke Polarisatie binnen elk team, zowel in de werksfeer als in de privé sfeer (gezin, vriendenkring, buurt, …). Bij Polarisatie – een groeiend ‘het één of het ander’ denken – is het middel dat dient ingezet te worden – de dialoog – ook onbetwist.

“Wat is dan het probleem?”, hoor ik u vragen. Mijn aanvoelen is dat het begrip dialoog, ook in het kader van Polarisatie, te pas en te onpas wordt gebruikt. Het echte probleem is misschien wel dat er onvoldoende inzicht, onvoldoende kennis en onvoldoende kunde is met betrekking tot het voeren van succesvolle dialogen. Hoewel elke bruggenbouwer er de mond van vol heeft, is de ‘Cruciale dialoog’ voor menig bruggenbouwer een blinde vlek. Aan termen en dialoogmethodieken is er, paradoxaal genoeg, geen gebrek. Zelf heb ik aan die lijst m’n eigenste Cruciale dialoog methodiek, gebaseerd op het Creatief wisselwerkingsproces, toegevoegd.

Dat bij micro Polarisatie de te voeren dialoog als het ware ‘per definitie’ een ‘cruciale’ is, volgt uit de kenmerken van de Cruciale dialoog[vi]:

  • Er is een probleem (i.e; een belangrijk verschil tussen de huidige ‘werkelijke’ situatie en de toekomstige ‘gewenste’ situatie);
  • De inzichten verschillen merkelijk;
  • De uitkomst van het gesprek heeft wel degelijk belang;
  • De emoties ‘laaien op’.

Kenmerkend met betrekking tot Creatieve wisselwerking (Creative Interchange) is dat dit ‘het één of het ander’ denken omzet in ‘het een en het ander & verschillend van’ denken. Vandaar ook dat een Crucial dialoog, gezien gebaseerd op Creatieve wisselwerking, m.i. het middel bij uitstek is om micro en organisatorische Polarisatie te depolariseren.

Bij een effectieve dialoog in het kader van een micro Polarisatie weten de deelnemers dat ze probleemeigenaars zijn en zijn ook bereid die verantwoordelijkheid op zich te nemen. Het is uiterst belangrijk die probleemeigenaars uit te nodigen om uitspraken te doen over zichzelf.  Met name over hun eigen mening en ideeën en dus niet over de mening of idee van de ander. Vooraleer een open dialoog aan te vatten is het voor elke protagonist raadzaam een ‘cruciale’ dialoog met zichzelf aan te gaan.

In de daaropvolgende open dialoog zijn de volgende vier fasen van belang:

  1. Transparant spreken en onbevooroordeeld luisteren (Communicatie – Authentieke Interactie). Daarbij blijft men luisteren met als doel ten volle te begrijpen;
  2. De mening (idee) van de ander waarderend begrijpen en dat wederkerig (Appreciatie – Waarderend Begrijpen). Daarbij het oordeel opschorten en de ‘plus achter de min’ blijven zoeken;
  3. Het creëren van een visie door met name het vermogen om met verbeeldingskracht een nieuwe werkelijkheid te scheppen (Imaginatie – Creatieve Integratie). Daarbij geeft die visie een horizon en wordt ruimte en tijd geschapen om de transformatie mogelijk te maken;
  4. De nieuwe mindset wordt ten slotte effectief, met vallen en opstaan, gecreëerd (Transformatie – Continue Verbeteren).

Misschien ten overvloede, daar waar Bart Brandsma het in z’n boek het vooral heeft over politieke, religieuze en sociale Polarisatie (links-rechts, Moslim-‘ongelovige’, gaswinning in Noord Groningen: Bevolking-NAM, …), heb ik het in deze column vooral over polarisatie bij individuen en meer bepaald de Polarisatie met betrekking tot opinies en ideeën.

William Isaacs stelt dat wanneer in een team een opinie wordt geuit, waarmee men het oneens is, men denkt dat men al dan niet z’n eigen pool dient te verdedigen[vii]. Hij stelt dat in zulke situatie de meesten onder ons slechts twee opties zien met betrekking tot onze manier van denken en dus ofwel onze tegengestelde opinies verdedigen of zwijgen. We kiezen voor tegenpool als pusher of vervoegen de zwijgende middenmoot, in termen van Bart Brandsma. Isaacs stelt dat er een derde optie is, met name het opschorten van z’n eigen mening. Daarbij wordt zo neutraal mogelijk zowel de eigen mening voorgesteld als de manier waarop men tot die visie is gekomen. Men verdedigt dus niet z’n eigen opinie en vraagt daarentegen hoe de ander tot diens ‘afwijkende’ mening is gekomen. De vorm van de vraag is van minder belang dan de eerlijkheid waarmee ze gesteld wordt. Die vraag wordt dan in het midden van het Cruciale dialoogmodel geplaatst en door het vanbinnen uit beleven van Creatieve wisselwerking beantwoord.

De uitdagingen met het opschorten van de eigen mindset en het bevragen van de mindset van de ander, dus de mindset van de tegenpool, vinden hun oorsprong in het gebrek aan kwaliteit met betrekking tot de basiscondities van de fasen één en twee van het Cruciale dialogenmodel: Openheid, Vertrouwen, Nieuwsgierigheid en Tolerantie voor Onzekerheid.

Om überhaupt de eigen mindset te kunnen opschorten dienen we, misschien wel eerst en vooral, bekwamer te worden in het ons bewust zijn (in de zin van ‘awareness’ i.e. naakt-ongekleurd bewust) van onze gedachten in het kader van de Polarisatie. Dus gedachten met betrekking tot “Ik bevind mij hier en jij bevindt je daar.”

Ons meer bewust worden van onze gedachtestromen en die vervolgens kunnen loslaten, komt eigenlijk neer op het inzetten van mediatieve of contemplatieve methodieken. In welke ‘mindfulness’ methodiek we ons bekwamen, is niet eens zo belangrijk; wel dat we de wil hebben, de tijd nemen en doorzetten om van meditatie een gewoonte te maken.

Eloïse, Edward en Elvire, wat mij persoonlijk nog steeds énorm helpt om micro Polarisatie te de-polariseren is mij niet alleen bewust te blijven van een paar meta-overtuigingen, maar voornamelijk er naar te leven. De eerste twee meta-overtuigingen vind je in m’n boek Cruciale dialogen: “Ik ben zelf de belangrijkste persoon die mij kan helpen m’n mindset te transformeren” en “De situatie waar ik mij op dit moment bevind is ideaal voor mijn groei en ontwikkeling.[viii]” De volgende, en dus bijkomende meta-overtuigingen, heb ik mij gaandeweg de laatste twintig jaar eigen gemaakt:

  1. Ik heb de waarheid niet in pacht. In de loop der jaren ben ik erachter gekomen dat ik alles behalve de waarheid in pacht heb. Wat ik wel heb zijn overtuigingen en meningen, die in mijn perceptie, met een aan zekerheid grenzende waarschijnlijkheid, de beste zijn die men kan vinden. Die ‘zekerheid’ staat niet in de weg om open te staan voor overtuigingen en meningen van anderen. We hebben namelijk onze eigen waarheid, en wat we kunnen doen is elkanders waarheid appreciëren en van daaruit een nieuwe waarheid creëren: de zogenaamde reservoir van gedeelde mening. Deze meta-overtuiging behoedt mij er meestal voor om niet in een Polarisatie kramp te schieten.
  2. Er is een duidelijk verschil tussen het transparante bewustzijn (‘awareness’, helder bewustzijn, non duaal bewustzijn, …) en het gekleurd bewustzijn (‘consciousness’, gekleurd bewustzijn, duaal bewustzijn, …). Steeds dien ik er mij aan te herinneren dat er een gekleurde bril op m’n neus staat. Wanneer m’n mindfulness me diets maakt dat ik in een Polarisatiekramp dreig te schieten: stel ik mij de vraag: “Wie zit er nu aan het stuur, je transparante of je gekleurd bewustzijn?” Meestal is die vraag gemakkelijk te beantwoorden, want het gekleurd bewustzijn interpreteert (werkt met ‘labels’) en het transparant bewustzijn observeert (het is wat het is! – het begrip ‘transparant’ kan men dus echt letterlijk nemen). Wat men met z’n gekleurd bewustzijn ziet is niet de werkelijkheid, niet de waarheid. Het ziet enkel wat het eigen gekleurd bewustzijn toelaat te zien.
  3. Het antwoord op de terugkerende vraag van de Boer uit de Zen fabel Is dit goed of is dit slecht?, met name ‘JA!’ is slijtvast in m’n brein geëtst. Er zijn geen goede of slechte meningen of ideeën. Het is mijn meta-overtuiging dat elke mening goede en minder goede componenten inhoudt.
  4. Mindsets zijn transformeerbaar. En wat kan een mindset transformeren gezien de mind dit zelf niet kan? Juist: Creative Interchange.

Naast deze meta-overtuigingen gebruik ik m’n cruciale dialogenmethodiek teneinde micro Polarisaties te depolariseren en zet ik dus de basiscondities en vaardigheden van de tweede karakteristiek van Creatieve wisselwerking in, waaronder:

  1. Nieuwsgierigheid. Wanneer iemand uit m’n directe omgeving een opinie oppert die mijlenver van m’n gedachtegoed staat, zorg ik ervoor dat ik niet in een Polarisatie kramp schiet. Daartoe stel ik mij de nieuwsgierige vraag: “Hoe zou het toch komen dat een intelligente persoon, waarvan ik bovendien hou, de werkelijkheid totaal anders ziet dan ik?”
  2. Tolerantie voor ambiguïteit. Een andere manier om niet in een Polarisatie kramp te schieten is ‘loslaten’. Ik laat onzekerheid – die, wanneer iemand waarvan je houdt een totaal andere mening dan de jouwe poneert, steevast ontstaat – toe! De Polarisatie kramp komt neer op het grijpen naar zekerheid en ik weet onderhand dat zekerheid een van de illusies van de vorige eeuw is, toch?!?
  3. Het stellen van nederige vragen (met dank aan Ed Schein[ix]). Mijn nieuwsgierigheid tracht ik te bevredigen door het stellen van open en nederige vragen om te leren hoe de ander de werkelijkheid ziet. “Waar steun je je op om te zeggen wat je daarnet opperde?”. Niet bedreigend, maar nederig; met het al dan niet uitgesproken: “Ik wens van jou te leren!”
  4. Het zoeken en het vinden van plussen achter de min. Je raakt niet uit de Vicieuze Cirkel van het oordelen zonder volledig waarderend te begrijpen. Daartoe schort je niet alleen jouw oordeel als het ware op; je gaat bovendien actief op zoek naar de plussen achter de min. Je gaat uit van het a priori dat elke mening, elk idee iets positiefs herbergt én zelfs indien op het eerste gezicht wat de ander poneert er voor jou totaal negatief uitziet, er toch positieve elementen – voor jou nu nog verborgen – zitten. Waarderend begrijpen betekent dus dat je jouw denkkader even aan de kant zet en bewust en actief op zoek gaat naar die verborgen plussen achter de min.
  5. Integreren van de verschillen. Een karakteristiek van een dialoog is dat deze zich ver houdt van een discussie, waarbij de gesprekspartners verschillende opinies hebben en hun eigen standpunt met slagkracht verdedigen (en daarbij dingen stukslaan). Bij een dialoog streven we naar een gedeelde mening. Het is geen ‘het een of het ander’ verhaal, zoals binnen Polarisatie. Het is zelfs meer dan een ‘het één en het ander’ verhaal; het is een ‘het één en het ander & verschillend van’ verhaal. Daarbij wordt de ‘gedeelde mening’ op ‘synergetische wijze’ gecreëerd uit beide standpunten. Bij micro polariteiten kan, bijvoorbeeld, de gedeelde mening met betrekking tot de polen ‘flexibel’ en ‘star’ bij de cruciale vraag “Hoe dien je als vader te zijn?” er als volgt uitzien: iemand met een denkpatroon dat gekenmerkt is door een flexibele starheid gekruid met een goede dosis humor. In zo’n nieuw denkpatroon versmelten de polariteiten ‘flexibel’ en ‘star’ tot het complementair geheel ‘starre wendbaarheid’ met een verassende nieuwe toets, met name ‘een vleugje humor’; voorwaar ‘het één en het ander & verschillend van’.
  6. Het in vraag stellen van m’n eigen mentaal model. Mentale modellen kunnen metaforisch beschouwd worden als brillen waardoorheen we kijken en die, vanwege hun gekleurde glazen, de werkelijkheid kleuren. Door de focus op specifieke aspecten van de werkelijkheid en door subjectieve interpretatie, is de ‘wereld in m’n hoofd’ verre van een objectieve afspiegeling van de werkelijkheid. Ik weet dat mijn mentale modellen gebaseerd en ontwikkeld zijn op basis van m’n opvoeding en ervaringen. Ik weet ook dat hoe vaker ik m’n modellen bevestig zie in de werkelijkheid – nota bene door m’n subjectieve waarneming – hoe dieper ze ingeworteld raken en hoe minder ik open sta voor inzichten die strijdig zijn met mijn mentale modellen. De vaardigheid heeft dus te maken met het durven in vraag stellen van m’n door cultuur, opvoeding, leren en ervaring opgebouwde denkpatronen. Ik weet bovendien uit persoonlijke ervaring dat mentale modellen door crisissituaties kunnen opengebroken worden. Van daaruit heb ik geleerd dat het zinvoller is niet de crisis af te wachten en eerder m’n denkpatronen proactief in vraag te stellen. Dus telkens ik het grondig oneens ben met een ander – en een micro Polarisatie zich aandient – onderzoek ik hoe langer hoe meer m’n eigen mentaal model, onder meer door het te toetsen aan het mentaal model van de betekenisvolle ander.

Eloïse, Edward en Elvire, jullie hebben als aandachtige lezers ondertussen reeds lang gemerkt dat ik net m’n eigen boek parafraseerde. Dus laat ik het hierbij. Voor wat het depolariseren van Polarisatie rond ideeën betreft verwijs ik graag naar hoofdstuk 6 van m’n boek ‘Cruciale dialogen’[x].

Kortom, ik heb ‘Cruciale dialogen’ niet alleen geschreven; ik beleef het naslagwerk ook ten volle! Uiteraard met vallen en opstaan. Ik ben ook maar een mens die soms nog, en te veel naar m’n zin, verstrikt zit in z’n eigen Vicieuze Cirkel. Edoch, ik maak vooruitgang (weliswaar héél langzaam volgens ‘ons Rita’).

Slotbedenking

Wat mij de laatste jaren steeds weer sterk opviel was dat Vlaamse professoren – althans diegenen die ik contacteerde met betrekking tot ‘Cruciale dialogen’ en, voornamelijk, Creative Interchange – weinig oren hebben naar mijn argumenten. Ik troost mij met de gedachte dat Thomas Kuhn jaren geleden in het kader van zijn studies van wetenschappelijke revoluties vond dat je de beschermers van het oude paradigma eenvoudig weg niet kunt overtuigen met sterke argumenten. De realiteit blijkt, althans volgens Peter Senge et.al.[xi], dat ik zal moeten wachten totdat die universiteitsgeleerden zullen vervangen zijn door een jongere en opener generatie van wetenschappers. Mijn probleem daarbij is dat de geleerde professoren, die momenteel mordicus weigeren Creative Interchange in ogenschouw te nemen, pakweg zo’n kwart eeuw jonger zijn dan ik ben.  Is het dan verwonderlijk dat ik m’n hoop stel op m’n kleinkinderen? Ter herinnering: vooral voor hen breng ik nog de moeite op om columns zoals deze te schrijven. Helemaal niet om alsnog gelijk te krijgen, want weet je … ik heb de waarheid heus niet in pacht! 


[i] Joseph Gerics. ‘Live Right Now!”: Bruce Springsteen in concert. America. The Jesuit Review. An article desribing a show of Bruce Springsteen’s ‘Magic’ tour. September 22, 2008 

[ii] Bart Brandsma, Polarisatie. Inzicht in de dynamiek van wij-zij denken. Schoonrewoerd: BB in Media, 2016.

[iii] De Mello, Anthony. Awareness: a de Mello spirituality conference in his own words.Edited by J. Francis Straud. New York, NY: Image Book, published by Doubleday. 1992.

[iv] Voor de definities van de hier gehanteerde begrippen (monoloog, debat, discussie, gesprek en dialoog) zie Roels, Johan. Cruciale dialogen. Het dagelijks beleven van Creatieve wisselwerking. Antwerpen-Apeldoorn: Garant, 2012 blz. 18.

[v] ‘Cruciale dialogen’ op.cit. blz. 161-170.

[vi] ‘Cruciale dialogen’ ibid. blz. 20-28.

[vii] William Isaacs, Dialogue and the Art of Thinking Together, New York NY: Doubleday/Currency, 1999. blz. 41

[viii] ‘Cruciale dialogen’ op.cit. blz. 16-17.

[ix] Edgar H. Schein, Humble Inquiry. The Gentle Art of Asking Instead of Telling.Oakland CA: Berret-Koehler Publishers, Inc. 2013.

[x] ‘Cruciale dialogen’ op.cit. blz. 191-217.

[xi] Senge, Peter, Scharmer, C. Otto, Jaworski, Joseph and Flowers, Betty Sue. Presence. Exploring Profound Change in People, Organizations and Society. New York NY: Crown Business, 2004. blz. 39

BLIJF WAKKER ! – DEEL V

HOE ZIT HET MET JULLIE PERSOONLIJK ‘DOEL’,  PERSOONLIJKE ‘INTENTIE’  EN PERSOONLIJK ‘ENGAGEMENT’?

Talk about a dream, try to make it real. 

You wake up in the night with a fear so real. 

Spend your life waiting for a moment that just doesn’t come. 

Well don’t waste your time waiting.[i]

– Bruce Springsteen

Badlands – Darkness on the Edge of Town


Een vraag over ons persoonlijk doel, persoonlijke intentie en persoonlijk engagement. Opa wat betekenen voor jou die begrippen? En, worden deze zaken ons opgelegd (van buiten naar binnen) of mogen we die zelf kiezen (van binnen naar buiten)? En tenslotte, indien we zelf mogen kiezen, wat is de zin daarvan en hoe doen we dat?  

Eloïse, Edward en Elvire, eerst en vooral: deze zaken dienen jullie zelf te bepalen en dit van binnen uit. Ze kunnen idealiter nooit opgelegd worden. Jullie zullen in jullie leven wel veel mensen ontmoeten die dat zullen proberen. Die kunnen in het beste geval enkel ‘lip service’ van jullie krijgen en ik raad jullie aan die mensen dit van bij het begin duidelijk te maken. Deze drie zaken – Doel, Intentie en Engagement – zijn persoonlijk! En hun betekenis, hun zin en hoe jullie die kunnen vastleggen, bespreek ik hierna.

Persoonlijk Doel

Iemands Persoonlijk doel wordt ook soms diens essentiële roeping genoemd en is dus eigenlijk de bestaansreden van die persoon! Heftig, hé ?!? Het antwoord op de vraag van Lode Zielens ‘Moeder waarom leven wij?’[ii] wordt daardoor “Om ons persoonlijk doel te bereiken.”

Het Persoonlijk Doel ontvouwt zich als een uitdrukking van de Originele Zelf (zie daarvoor onder meer Deel II). De meesten onder ons zijn zich niet bewust, noch helder noch gekleurd, van hun Persoonlijk Doel. Dit mede omdat ze zich niet bewust zijn van hun Originele Zelf. Het Persoonlijk Doel kan nochtans ontdekt worden en dit door de patronen of terugkerende thema’s in het leven te observeren. En vanaf het moment, dat we er ons (eindelijk) werkelijk van bewust zijn, wordt alles wat we ondernemen vervuld van enthousiasme en zingeving. Zingeving is voor mij het ‘Goede’ doen. Ik ga, verder in deze tekst, dieper in op dat ‘Goede’.

Wanneer we het onderliggende doel vinden van veel van wat we doen, geeft dit een innerlijke rust en zekerheid. Daar onsPersoonlijk Doeleen uitdrukking is van onze Originele Zelf, is het ook relatief stabiel en consistent gedurende gans ons leven. Het Persoonlijk Doelverandert niet als men van job, van woonplaats of zelfs van relatie verandert. Wanneer de levensemoties kunnen worden opvangen door de Originele Zelf, dan wordt crisis, verandering en conflict als minder dreigend ervaren. Dit komt volgens Paul de Chauvigny de Blot SJ[iii] onder meer door de innerlijke zekerheid die het Persoonlijk Doel geeft.

Het helpt enorm als jullie wat jullie in het leven doen, zien in termen van het nastreven van het Persoonlijk Doel, in plaats van het vervullen van een set vereisten, waar die ook moge van komen. Later zullen jullie kennis maken met de vereisten van jullie job, die heel wat uitgebreider zijn dan de vereisten van een tiener. Maar die job vereisten verbleken naast wat jullie zichzelf zullen opleggen teneinde jullie Persoonlijk Doel te bereiken. Wat er ook gebeurt, men is steeds z’n Originele Zelf. Wat die in jullie geval ook mag zijn: een onderzoeker, een leraar, een leider, een manager, … of een entertainer. Wanneer jullie het gevoel voor zekerheid verbinden aan dit diepere, duurzame aspect van jullie Zijn, wordt het makkelijker in te spelen op de veranderingen van buitenaf. Jullie blijven namelijk verbonden met jullie vaste kern. 

Eloïse, Edward en Elvire, jullie Persoonlijk Doel is jullie essentie in actie. Zodra men met innerlijke zekerheid weet wat het is, zal men het steeds trachten uit te drukken in alles wat men doet. In die zin is jullie Persoonlijk Doel ook een van jullie waarden (“A Value is a Goal Seeking Activity” – Deel IV). Overigens, jullie zijn dit denkelijk al aan het doen zonder er zich bewust van te zijn. Nochtans kan het besef, dat men de essentie van het Zijnin haar of zijn werk tot uitdrukking brengt, de efficiëntie en voldoening ervan heel wat opkrikken. 

Zich bewust worden van de ontvouwing van het Persoonlijk Doel geeft de betrokkene de kracht om die keuzes te maken nodig om het werkelijk te bereiken. Wetend actie ondernemen, in overeenstemming met de essentiële zelf, geeft aan alles wat men doet, een bijkomende maat van stabiliteit, geloofwaardigheid en gezag. Als men verbonden is met haar of zijn Originele Zelf, communiceert men een krachtig signaal van innerlijk gezag en geloofwaardigheid, en dit op een ‘autoritaire’ wijze. Tussen haakjes, het woord “autoriteit” is afgeleid van het Griekse authentikós, “met zijn eigen hand” of eigenhandig. De auteur zijn van zijn eigen leven, zijn eigen script schrijven, is het leven vanuit de Originele Zelf. Zoals we in Deel I gezien hebben, draait door het Creatief wisselwerkingsproces de zin van de Vicieuze Cirkel om totdat we onze Intrinsieke Waarde van onze Originele Zelf, her-ont-dekken. 

Definitie

Ons Persoonlijk Doel is onze reden van bestaan. Het besef van ons Persoonlijk Doel is wat ons verbindt met onszelf en eigenlijk met alle leven. Ons Persoonlijk Doel is ons antwoord op de universele vraag: “ Waarom besta ik?”

Het Persoonlijk Doel geeft zowel zingeving als richting aan ons leven. Het helpt ons Creatieve wisselwerking van binnenuit blijvend te beleven, vanuit het hart. Inderdaad, door ons Persoonlijk Doelblijvend na te streven, ervaren we Creatieve wisselwerking als zijnde centraal in ons leven. Het beleven van Creatieve wisselwerking in het algemeen, en het voeren van geslaagde Cruciale dialogen in het bijzonder, drukken ons Persoonlijk Doel uit. Zo geeft het Persoonlijk Doel de context voor het nemen van belangrijke beslissingen, gebaseerd op datgene waarin men diepe voldoening vindt. Wat ons voldoening geeft noem ik verder in deze tekst het ‘Goede’ doen, omdat voldoening bekomen en zingeving sterk met elkaar verbonden zijn.

Een mens dient om gelukkig te zijn het ‘Goede’ te doen

Piet Houben[iv]

Eloïse, Edward en Elvire, jullie Persoonlijk Doel is de essentie van wat jullie bijdragen tot jullie omgeving op grond van wie jullie werkelijk zijn, jullie Creatieve Zelf; eerder dan krachtens wat jullie weten of kunnen, jullie gecreëerde zelf. Het Persoonlijk Doel is een ruim begrip en omvat alle rollen in jullie leven. Jullie Persoonlijk Doel is daarbij innig verbonden met zowel jullie Intrinsieke Waarde als jullie Kernwaarden

Beginning with the end in mind

Beginnen met het eind in gedachten is de tweede van de zeven gewoonten voor Effectief Leidershap van Stephen Covey[v]. Beginnen met het eind in gedachten komt neer op a) het beginnen met een beeld van het einde van het eigen leven als referentiekader, en b) de antwoorden op de vraag: “Hoe wil ik herinnerd worden?” Daarmee kan alles wat men doet, worden gemeten. In dit kader kan ik jullie, Eloïse, Edward en Elvire, een prachtig verhaal[vi] uit het leven van Alfred Nobel, waarnaar de Nobelprijzen zijn vernoemd, niet onthouden:

De Zweedse wetenschapper, Alfred Nobel, was de uitvinder van dynamiet en die uitvinding maakte van hem een van de rijkste mannen van zijn tijd. Toen zijn broer, Alvin Nobel, stierf, publiceerde een van de grootste Zweedse dagbladen, per vergissing, een necrologie van Alfred Nobel! Toen Alfred zelf las hoe hij zou worden herinnerd: met name als ’de uitvinder van dynamiet, dat meer dood en vernieling zaait dan om het even welke andere uitvinding uit de geschiedenis’, was hij diep getroffen. In één fractie van een seconde identificeerde hij zijn echt Persoonlijk Doel en wist hij dat dit nog helemaal niet was bereikt. Daardoor creëerde hij later, via zijn testament, de nog steeds vermaarde Nobelprijs voor de vrede. Dit was Alfreds antwoord op de vraag die hier aan de orde is: “Hoe zou ik willen herinnerd worden als ik er niet meer ben?” 

Deze quote zelf is gebaseerd op het principe dat alles twee keer wordt gecreëerd. We creëren, wat we willen creëren, eerst in onze gedachten; dit is de mentale of eerste creatie. Dan gaan we aan de slag teneinde die gedachten werkelijk te realiseren; dit is de fysische of tweede creatie. Wanneer we dit creatieproces, betreffende wat we willen creëren, van binnen uit beheersen, kunnen we ons eigen verhaal schrijven, en aanvaarden wij de controle en de verantwoordelijkheid van de realisatie ervan. Anders gesteld, wij aanvaarden dat wij echt toerekenbaar (‘accountable’) zijn. 

De meest effectieve manier die ik ken, om te beginnen met het eind in gedachten, is het werkelijk uitschrijven van het Persoonlijk Doel. Indien jullie dit effectief doen, zal dit jullie helpen focussen op a) wie jullie werkelijk zijn en b) wat jullie werkelijk doen om te worden wie jullie in wezen zijn. Jullie ganse Zijn en Doen is gebaseerd op jullie Persoonlijk Doel. Terruwe stelde het een veertigtal jaren geleden zo: 

Jij mag zijn zoals je bent,

om te worden wie je bent maar nog niet kunt zijn.

En je mag het worden op jouw manier

en in jouw tijd.[vii]

Eloïse, Edward en Elvire, deze tekst is jullie zeker niet vreemd, want hij stond jarenlang op de speelplaats van jullie Sinte Maria School in Bonheiden als volgt geparafraseerd: 

Je mag zijn wie je bent en zoals je bent,

met fouten en gebreken

om te kunnen worden wie je in aanleg bent,

maar zoals je je nog niet kunt vertonen

en je mag het worden op jouw wijze en in jouw uur.

Hoe het Persoonlijk Doel effectiefkan uitgeschreven worden, beschreef ik in m’n boek ‘Cruciale dialogen’[viii], en dit is een klus voor later.

Van Doel naar Visie[ix]

Een uitgeschreven Persoonlijk Doel  omvat niet de uitgewerkte wegen en stappen die men moet doorlopen teneinde het Persoonlijk Doelte bereiken. Enkel het doel wordt klaar beschreven, niet de weg er naar toe. De stappen, nodig om het te bereiken, worden beschreven in wat ik een ‘persoonlijke visie’ noem. 

Het Persoonlijk Doel vertegenwoordigt dus de fundamentele reden van ons bestaan. Het vastleggen ervan is een reflectief proces, dus de linkerkant van ons Cruciale Dialoogmodel. Laat ik van meet af aan eerlijk zijn: men zal z’n Persoonlijk Doel nooit helemaal bereiken. Ook hier is de weg er naar toe belangrijker dan het doel op zich. Op die de weg van de creatie van het Persoonlijk Doel kunnen er zelfs meerdere persoonlijke visies worden gerealiseerd. 

Een visie is het beeld van de toekomst die men wilt creëren. Door onze visie te formuleren, laten we zien welke richting we inslaan en hoe het er zal uitzien als we aankomen. Aan die visie wordt best een actieplan gekoppeld. Dit laatste beschrijft wat men werkelijk moet doen om te komen waar men wil komen. Het woord “visie” stamt af van het Latijnse werkwoord “videre”, “zien”. Het verband tussen “visie” en “zien” is belangrijk: hoe gedetailleerder en duidelijker het beeld is, des te dwingender het wordt ervaren. Hoe groter de visie verschilt van de huidige realiteit, hoe groter de creatiespanning die ons naar die visie stuwt[x].

Eloïse, Edward en Elvire, vanwege het tastbare en directe aspect geeft de visie vorm en richting aan jullie toekomst en helpt ze jullie om die toekomst ook te realiseren. Verschillende experten op gebied van leiderschap en persoonlijke ontwikkeling hebben onderstreept hoe vitaal het is om de eigen persoonlijke visie voor de eigen toekomst uit te schrijven. Warren Bennis, Stephen Covey, Peter Senge en vele anderen stellen dat een krachtige visie ons kan helpen om uiteindelijk heel wat verder te komen dan waar we zouden landen zonder. De visie geeft ons kracht en kan anderen rondom ons inspireren hun eigen droom waar te maken. Wat ik tot nog toe in mijn leven heb geleerd, is dat wanneer men geen eigen visie ontwikkelt, anderen jouw leven in jouw plaats zullen plannen en richten. Door het uitschrijven van jullie persoonlijke visie, en het daaraan gekoppeld actieplan, stapt men in feite in een creatie- en actieproces. Dit komt overeen met het rechtergedeelte van het Cruciale Dialoogmodel. 

Het actieplan van de unieke wegen en stappen die jullie zullen doorlopen teneinde jullie Persoonlijk Doel te bereiken, voegt het zo belangrijke “hoe” aan het geheel toe. Het actieplan beschrijft de primaire acties die jullie dienen uit te voeren teneinde jullie visie (en uiteindelijk jullie Persoonlijk Doel) te bereiken. Het actieplan is uiteraard gebaseerd op jullie passies, Kernkwaliteiten en vaardigheden. Jullie persoonlijke visie en actieplan zullen evolueren met de tijd, op het ritme van jullie persoonlijke groei en de verwerving van nieuwe vaardigheden en ervaringen. Het Persoonlijk Doel echter blijft onveranderd.

Meerdere mensen kunnen in principe hetzelfde Persoonlijk Doel hebben, maar heel waarschijnlijk zullen ze verschillende persoonlijke visies hebben. Zelfs wanneer een paar van die mensen gelijkaardige persoonlijke visies hebben, zullen ze toch, meer dan waarschijnlijk, verschillende actieplannen hebben, omdat deze laatste hun unieke Kernkwaliteiten, vaardigheden, en strategieën reflecteren. 

Jullie persoonlijke visie werkt als een kompas om jullie op het rechte spoor te houden (i.e. de richting aangegeven door jullie Persoonlijk Doel). Jullie actieplan helpt jullie om jullie vooruitgang van binnenuit te beheersen, door mijlpalen vast te leggen, prioriteiten te kiezen en, indien nodig, de acties aan te passen. 

Uiteraard is het, gezien jullie leeftijd, nog te vroeg om dit alles volledig uit te schrijven. Het is wel raadzaam dit Deel V af en toe te herlezen en als de tijd rijp is één en ander op papier te zetten. In alle geval is dit een persoonlijk werk dat heel wat ‘schaafwerk’ vereist. En al doende leert men!

Persoonlijke Intentie[xi]

De Persoonlijke Intentie is een enorme kracht die verbazende resultaten kan creëren door heel wat verder te gaan dan de manipulatieve strategieën die we soms gebruiken om “te krijgen wat we willen bekomen.” Positieve,Persoonlijk Intentie gaat over het hebben van ondersteunende gedachten en overtuigingen, en over het besef dat men altijd (opnieuw) kan kiezen of en hoe men reageert op een situatie en erop mag vertrouwen dat er voor elk probleem altijd minstens een oplossing is. Gedachten kunnen positief worden gemaakt. Eloïse, Edward en Elvire, jullie Persoonlijke Intentieis dus jullie innerlijke drijfveer. Deze slaat namelijk op wat jullie, diep in jullie hart, echt willen bereiken. Dit wil zeggen, los van het eisen en verwachtingspakket van de Vicieuze Cirkel, los van evaluaties door anderen, los van angst voor het resultaat. Nogmaals, Persoonlijke Intentie is wat jullie werkelijk willen, niet wat jullie wensen. Wensen houdt weinig actiegerichte kracht in zich en is afwachtend. Willen toont zich in wat jullie doen, is proactief!

Hierdoor vergroot het gevoel van (zelf)vertrouwen en zekerheid en ontstaat meer creativiteit en assertiviteit en minder stress en conflicten. Men handelt vanuit een innerlijke zekerheid. Intenties zijn krachtige en positief verwoorde voornemens. Positieve intenties laten de caleidoscoop van mogelijkheden tot zelfontplooiing en succes zien; men dient er echter wel voor te kiezen. Intenties vanuit essentie zijn krachtiger dan ieder ander voornemen dat niet verbonden is met je kern. Vandaar dat in m’n Cruciale Dialoogmodel de intenties figuurlijk plaats nemen in de staart van de vlinder, dicht bij de kern.

We mogen positieve intenties niet verwarren met gewenste resultaten. Intenties zijn interne krachten die jullie vermogen om te creëren, wat jullie willen creëren, activeren. De intenties stuwen ons naar ons doel door de nodige steun en middelen beschikbaar te stellen én aan te wenden teneinde buitengewoneresultaten te bekomen. Mijn vriend Mike Murray, die ik voor de eerste keer ontmoette op een bijeenkomst georganiseerd door onder meer Charlie Palmgren (Atlanta, 1996), stelt dat Positieve Intentiete maken heeft met het realiseren van het ‘Goede’. “Wat is het Goede dat ik wil laten gebeuren?” is een vraag die hij zich dagelijks stelt. Zijn visie komt dus overeen met de visie van de Vlaamse topdokter en penisprof, Piet Houben, die ik eerder in dit deel citeerde. Zoals ik zelf schreef in m’n boek ‘Creatieve wisselwerking’ komt dit ‘Goede’ tot leven als het resultaat van een proces dat we zelf niet kunnen creëren – het is andersom, wij worden door het proces gecreëerd. We kunnen echter wel de condities creëren waardoor het waarschijnlijker wordt dat het proces onverstoord kan werken. Over die condities of voorwaarden later meer. Mijn visie is als volgt te parafraseren: Positieve Intentie is nauw verbonden met het antwoord op de volgende vraag: “Ben ik volledig gewonnen én wil ik mij ook volledig inzetten voor het creëren van de condities voor Creatieve Wisselwerking zodat het ‘Goede’ kan en zal tot stand komen?” Door inderdaad onze Persoonlijk Intentie, onder meer gedurende Cruciale dialogen, volledig in te zetten, komen interne mogelijkheden en nieuwe inzichten tot stand met betrekking tot het authentieker en efficiënter handelen. 

Eloïse, Edward en Elvire, jullie Persoonlijk Intentie zal helpen jullie aandacht blijvend gefocust houden op wat jullie werkelijk willen bereiken. Zorg er echter voor dat jullie aandacht steeds in overeenstemming is met jullie intentie. Waar jullie aandacht aan geven, groeit! Wanneer jullie aandacht geven aan jullie Persoonlijke Intentie zetten jullie innerlijk een dynamisch proces in gang. Dit proces is niets anders dan, en dat zal jullie geenszins verbazen, hetCreatief wisselwerkingsproces. Daarmee scheppen jullie vertrouwen: “Ik kan bereiken wat ik me voorneem.” Indien jullie aandacht niet in lijn ligt met jullie intentie, gaat één deel van jullie in één richting en een ander deel in een andere. Door dit conflict binnen jullie zelf gaat er enorm veel energie verloren. Een nog grotere aanslag op jullie energie wordt gepleegd wanneer jullie conflicterende Persoonlijke Intenties hebben. Wanneer dit het geval is, worden we als het ware in tweeën gespleten. Wij zijn in oorlog met onszelf. 

Kortom, jullie dienen vooreerst niet-conflicterende positieve intenties te hebben en daarnaast dienen jullie aandacht en intentie gestroomlijnd te blijven. Dit is echter heel wat moeilijker dan op het eerste gezicht lijkt. Zelfs indien men zich bewust is van zijn positieve intenties, dan is het en blijft het moeilijk de aandacht in lijn én gefocust te houden op die intenties. Dit vereist geduldige toepassing en wees gerust, de Vicieuze Cirkel is nooit ver weg! 

Persoonlijke Intentie komt, wanneer puntje bij paaltje komt, overeen met het werkelijk gefocust blijven op het proces dat creëert wat wij willen creëren. Ze is dus ook sterk verbonden met het helder bewustzijn! Onze Persoonlijke Intentie beheersen is een krachtig middel om authentieker, ontvankelijker en creatiever te worden. Jullie beheersen jullie Persoonlijke Intentie van binnenuit, door jullie te identificeren met het ‘Goede’ dat jullie willen creëren in jullie leven. Daarbij focussen jullie zich op de condities en vaardigheden van Creatieve wisselwerking (waarover later uiteraard meer). 

When Your Heart Is in a Dream[xii]

Jullie zijn verbonden met jullie Intrinsieke Waarde door jullie Positieve Intentie, zoals de kop van een vlinder verbonden is aan z’n lichaam (zie het Cruciale Dialoogmodel). Bij Cruciale dialogen beginnen vaardige personen met hun Positieve Intentie. Ik zal dit nog verder uitdiepen in Deel IX: “Hoe een Kernvraag formuleren?”. Dit betekent dat vaardige personen risicovolle discussies starten met de juiste intenties en dat zij zich op deze intenties blijven focussen, wat er ook gebeurt. Ze blijven daarbij ook in verbinding met hun Persoonlijk Doel. Zij behouden deze focus op verschillende manieren. Eerst en vooral, ze zijn zich bewust van wat ze écht willen bereiken en ze herinneren zich continu hun keuze. Niettegenstaande ontelbare mogelijkheden om uit koers te raken, blijven ze trouw aan de gekozen doelen. Ook blijven ze helder bewust en vermijden ze hun Vicieuze Cirkel. Zij weten te goed uit ervaring dat die laatste het resultaat allesbehalve ten goede komt. Ten slotte maken vaardige deelnemers aan een risicovolle communicatie geen “het één of het ander”-keuzes. Ze weten maar al te goed dat deze het resultaat zijn van een discussie en niet van een dialoog. Dialoog gebaseerd op het Creatief wisselwerkingsprocesheeft heel wat meer mogelijke resultaten dan de povere “het één of het ander” – of nog “ vlucht of vecht” – keuzes. Een andere optie dus dan te winnen of te verliezen, namelijk de synergetische “win-win”. 

Eloïse, Edward en Elvire, vooraleer een Cruciale dialoog te starten, of wanneer jullie voelen dat jullie in zo een verzeild dreigen te raken, dienen jullie zich als enige vraag te stellen: “Wat is het ‘Goede’ dat ik hier werkelijk wil bereiken?” Dit is dus een Kernvraag! Jullie die vraag stellen, heeft een krachtig effect op jullie denken. Wanneer jullie focussen op deze belangrijke vraag, dan zullen jullie zich realiseren dat de grootste barrière voor het behalen van het Persoonlijk Doel, jullie eigen gedrag is! Het gevaar is steeds reëel dat jullie gedrag voor een stuk geworteld is in jullie persoonlijke Vicieuze Cirkel. Inderdaad, de Vicieuze Cirkel is er de oorzaak van dat jullie persoonlijke prioriteiten verkeerd stellen of dat jullie zich niet authentiek gedragen. Wanneer men dit tijdens de communicatie zelf ontdekt, heeft men een unieke kans om terug te keren naar een authentieke dialoog. Het is dus van het grootste belang dat jullie, vooraleer jullie een dialoog starten, jullie motieven onderzoeken. Vraag jullie dus eerst en vooral af wat jullie echt willen bereiken. 

Aan de regel “Je kunt niet niet communiceren” (waarover later meer in Deel XI) voeg ik een tweede: “je kunt niet communiceren zonder intentie.” Die laatste is echter niet steeds helder. Daarom is mijn advies naar jullie toe: “Maak jullie intentie helder!”, want dit is werken met een open agenda en maakt Authentieke Interactie mogelijk.

Tijdens de conversatie blijven jullie ook aandachtig voor het verloop van het dialoogproces. Dit noem ik het Procesbewustzijn. Ik kom daar later zeker nog op terug, want het is één van de Creatieve wisselwerkingvaardigheden. Eenvoudig gesteld, het gaat om bewust te blijven van het proces zelf. Wanneer het moeilijk gaat, komen de objectieven onder druk te staan. Onze intenties beginnen te veranderen zonder dat we er bij stil staan. Teneinde terug aan te knopen met jullie Positieve Intentie, die dialoog mogelijk maakt, dienen jullie als het ware uit de interactie te stappen en naar jullie zelf én het proces te kijken. En dit op een manier zoals een buitenstaander zou doen. Men stelt zich daarbij krachtige vragen als: “Waar ben ik mee bezig?”, en “Wat is het onderliggende motief voor mijn gedrag?” Met andere woorden, wanneer men het spel kan benoemen, dan heeft men een reële kans ermee op te houden. Dit is de reden waarom de twee vaardigheden: het Formuleren van de kernvraag vanuit het Persoonlijk Doel en het Procesbewustzijn de alfa en de omega zijn van onze set vaardigheden (i.e. de zestien tools van Creatieve wisselwerking). 

Eloïse, Edward en Elvire, hoe kunnen jullie dit nu praktisch invullen? Wel, door jullie bij elke moeilijke confrontatie de volgende belangrijke vragen te stellen: 

  • Wat is het ‘Goede’ dat ik mijzelf echt toewens? (cf. de intrinsieke en 
extrinsieke motieven); 

  • Wat is het ‘Goede’ dat ik de ander echt toewens? (cf. de transcendente motieven); 

  • Wat is het ‘Goede’ dat ik onze relatie toewens? (cf. alle voorgaande motieven). 


Bij het stellen van deze vragen lopen we een risico. Want ze kunnen een beetje misleidend zijn. Het is namelijk zo dat ik me niet steeds toewens, wat het beste voor me is, ook al denk ik dat dit het geval is. Het plezierigste is niet altijd het beste, begrijpen jullie?!? En dit zou voor de ander ook kunnen gelden. Jullie dienen dus wel degelijk jullie motieven grondig te onderzoeken! Elk motief dient namelijk verbonden te zijn met jullie intentie om het ‘Goede’ te doen. 
Wanneer jullie de bovenstaande vragen hebben gesteld, voeg er nog één veelbetekenende vraag aan toe: 


  • Hoe zou ik me echt gedragen wanneer ik dit ‘Goede’ werkelijk zou willen bekomen? 

Het zich identificeren met jullie Positieve Intentie,en dit vóór de start van een diepgaand gesprek, stelt jullie in staat jullie te focussen op de condities en de vaardigheden van Creatieve wisselwerking.  Ook weten jullie met innerlijke zekerheid dat het Creatief wisselwerkingsproces die wegen zal genereren die jullie intenties zullen ontplooien. Inderdaad, wanneer het Creatief wisselwerkingsproces leeft, zullen diegenen die met jullie in interactie zijn met jullie samenwerken om alle Positieve Intenties te verwezenlijken: die van hen én die van jullie! 

Zoals we gezien hebben, gaat de Persoonlijke Doel over het “Zijn” en de persoonlijke visie, met het bijhorend actieplan, over het “Doen”. Het Creatief wisselwerkingsproces helpt ons om het Zijn te beleven in het Doen. De Positieve Intentie is daarbij de hoeksteen betreffende hoe goed we het Creatief wisselwerkingsproces van binnen uit beleven. 

De kracht van het uitgaan van Positieve Intentie

Uitgaan van een Positieve Intentie vertraagt de negatieve invloed van de Vicieuze Cirkelen verhoogt onze vaardigheid om te focussen op het op een hoog niveau brengen van de werking van het Creatief wisselwerkingsproces en onze persoonlijke aansprakelijkheid daarvoor. Door krediet te geven aan de Positieve Intentie van de ander, kunnen we ons bovendien focussen op wat werkelijk gebeurt, met behulp van de vaardigheid die ik Procesbewust zijn heb genoemd. Dit komt neer op het helder bewust zijn van welke gedragingen er zijn – op elk moment – en welke de gevolgen zijn van deze gedragingen. Dit maakt het mogelijk om de feiten en specifieke gedragingen aan te pakken en ver weg te blijven van beschuldigingen en interpretaties vanuit de Vicieuze Cirkel. Dit betekent een enorme vermindering van tijdsverspilling en energieverlies omdat we ons focussen op wat werkelijk belangrijk is – wat er gebeurt en wat daarvan het resultaat is. Wanneer dit resultaat niet het ‘Goede’ is, dan dienen we onze manier van doen, ons gedrag, in vraag te stellen en te veranderen. 

Wat belangrijk is, zijn de gedragingen en de manier van denken die aan dat gedrag ten grondslag liggen. Wij gaan er a priori van uit dat deze manier van denken positief is. Wanneer echter de feiten (en dus niet de interpretaties) aantonen dat dit niet het geval is, zal het Creatief wisselwerkingsproces– indien niet afgeremd door de Vicieuze Cirkel– zorgen voor de gepaste corrigerende actie. 

Persoonlijk Engagement

Wanneer mensen zich engageren voor zowel de resultaten van de samenwerking als de relaties tussen de deelnemers, dan is er een groter engagement voor het vinden van creatieve en werkbare antwoorden op cruciale vragen en oplossingen voor problemen. Persoonlijk Engagement is op de keper beschouwd de bereidheid om zich in te zetten voor Creatieve Wisselwerking. We hebben het daar uitvoerig over gehad in deel I, met name toen we het hadden over het tweevoudig engagement van Henry Nelson Wieman.

Eloïse, Edward en Elvire, het Persoonlijke Engagementis ook de persoonlijke morele verplichting, die jullie zich zelf opleggen, om volledig aanwezig te zijn in elke ontmoeting. Dus ook in elk gesprek dat jullie hebben. Een vraagje: “Hoeveel keer hebben jullie gedurende de afgelopen week gemerkt dat jullie niet ‘echt aanwezig’ waren tijdens een gesprek?” 

Momenteel worden we hoe langer hoe meer bestookt met zaken die onze aandacht opeisen. Multitasking is blijkbaar een noodzaak geworden: we beantwoorden sms’jes, WhatsApp berichten en e-mails terwijl we een les of vergadering bijwonen of met iemand aan de telefoon in gesprek zijn. Thuis spreken we met mama en elkaar en terzelfder tijd volgen we op het internet het nieuws, “heet van de naald”. En, wanneer iemand met ons aan het praten is, denken we aan iets anders – iets min of meer ‘belangrijk’. Het blijkt een kenmerk te zijn van onze huidige samenleving: we zijn met zo veel tegelijk bezig dat wij niet meer echt naar elkaar luisteren. Onze hersenen zijn (bij vrouwen duidelijk meer dan bij mannen) effectief bekwaam om meerdere zaken tegelijkertijd te behandelen. Nochtans, écht luisteren naar gesproken boodschappen vergt heel wat inspanning. En wat is het effect op anderen wanneer we onze luistervaardigheid niet ten volle inzetten gedurende een gesprek? Zien zij dat? Wees er maar zeker van, zelfs een kind ziet het! Zo zei Elvire, toen ze nog geen vier jaar was, mij ooit op strenge toon: “Opa, je luistert niet naar mij!”. En ook anderen zien het. Men toont het op zo veel manieren: gebrek aan oogcontact, niet responderen op, of zelfs verkeerd interpreteren van de boodschap. 

Wat betekent Persoonlijk Engagement in de context van Creatieve wisselwerking? 

Met andere woorden: hoe kunnen jullie ervoor zorgen dat jullie altijd ten volle aanwezig zijn in een gesprek en hoe kunnen jullie tonen dat jullie echt om de ander geven?
 Volledig aanwezig zijn in een gesprek betekent dat men ten volle betrokken is in de dialoog. Met andere woorden, men hoort wat er wordt gezegd, men denkt er over na en men peilt naar haar of zijn gevoelens, ook al is men zelf niet aan het woord. 

Er om geven, heeft in deze context twee dimensies: “Ik geef om de resultaten die we met de dialoog trachten te bekomen” en “ik geef om de relatie die ik met de andere persoon heb”. Dit hoeft niet te betekenen dat men die persoon ook effectief graag heeft, hoewel dit de dialoog een stuk makkelijker kan maken. Wanneer jullie voor Persoonlijk Engagement binnen gesprekken kiezen, dan focust jullie interne energie zich op de kwestie die aan de orde is en die energie zoekt wegen om de dialoog vooruit te stuwen. En wanneer iedereen zich persoonlijk inzet, wordt die energie uitgewisseld en “fladdert” de dialoog. Wij zijn dan in ‘Flow’[xiii]. Omgekeerd, trekt of voert eenieder die niet geëngageerd is, de energie weg van de conversatie en kan, in het slechtste geval, negatieve energie uitzenden, die de gezonde dialoog afremt of zelfs blokkeert. De dialoog wordt daardoor omgezet in een heftige discussie, waardoor de beste oplossingen, voor de problemen die zich stellen, niet gevonden worden. 

Anders gesteld, volledig aanwezig zijn in een gesprek is geëngageerd zijn om Creatieve wisselwerking zijn werk te laten doen en bovendien geëngageerd zijn om de vaardigheden ervan ten volle in te zetten. Wanneer we ons zowel inzetten voor het resultaat van de dialoog als voor de relatie met de deelnemers, gaan we een groot engagement aan ten opzichte van het proces en gaan we er ten volle voor om zowel praktische oplossingen uit te werken en betere opties te creëren, als om de relatie te verbeteren of tenminste niet in gedrang te brengen. 

Eloïse, Edward en Elvire, er om geven, heeft zowel te maken met het in lijn brengen van de intenties – met betrekking tot de resultaten en de relatie met de andere(n) – als met de aandacht gedurende de dialoog. Jullie kunnen gedurende een gesprek continu jullie Persoonlijk Engagement meten door gedurende het gesprek op een stukje papier te noteren (“af te vinken”) of jullie al dan niet aandachtig zijn. Zo kunnen jullie meten hoeveel keer jullie geest aan het “zweven” slaat en jullie daardoor niet meer correct geëngageerd zijn. Jullie kunnen natuurlijk enkel jullie Persoonlijk Engagement meten en niet dat van de ander, ofschoon jullie daarover wel een mening hebben. Zolang jullie die niet uiten en deze niet door de ander bevestigd wordt, blijft het een mening. Met andere woorden, een interpretatie en niet de realiteit! 


[i]Bruce Springsteen, Quote uit Badlandssong van studioalbum Darkness on the Edge of Town, Columbia Records, 1978

[ii]Lode Zielens, Moeder waarom leven wij? (eerste uitgave 1932, bekroond in 1934 met de driejaarlijkse Staatsprijs voor verhalend proza), Antwerpen: Uitgeverij Houtekiet, Vlaamse Bibliotheek n° 4, 1999.

[iii]Paul de Chauvigny de Blot SJ. Vernieuwing van Organisaties in een Chaotische Omgeving door Vernieuwing van de Mens. De organisatievisie van Ignatius van Loyola. Een Case Study. Proefschrift, Breukelen: Nyenrode University Press, 2004.

[iv]https://www.vrt.be/vrtnu/a-z/van-a-tot-z–piet-hoebeke/2018/van-a-tot-z–piet-hoebeke-s2018a26/Z : Zingeving, 2018 (6:10-8:20).

[v]Steven R. Covey, The seven habits of highly effective people. New York : Fireside, 1990.

[vi]http://www.historien.nl/alfred-nobel-geeft-naam-aan-nobelprijs/

[vii]Anna Terruwe, Geef mij je hand … Over bevestiging sleutel van het menselijk geluk, De Tijdstroom, 1972.

[viii]Johan Roels, Cruciale dialogen, Het dagdagelijks beleven van ‘Creatieve wisselwerking’, Antwerpen-Apeldoorn, Garant, 2012. pp. 90-91.

[ix]Peter M. Senge, …. [et al.]  The Fifth Discipline Field book: strategies and tools for building a learning organization. New York: Doubleday, 1994.

[x]Peter M. Senge, The Fifth Discipline. The Art and Practice of The Learning Organization, New York: Doubleday. 1990

[xi]Ik ga er van uit dat jullie Persoonlijke Intentie positief is en dus heb ik in dit onderdeel Persoonlijke Intentie hier en daar vervangen door Positieve Intentie. Anders gesteld, het zijn voor mij synoniemen.

[xii]Deze regel komt uit de tweede strofe van het fameuze lied “When you whish upon a Star”. Grootvader van jullie zijn heeft heel wat positieve consequenties. Eén daarvan is dat ik deze grote Walt Disney klassieker, die nu beschikbaar is op dvd, kon herontdekken en becommentariëren. Jimmy Cricket zingt deze song voor Pinoccio, een houten marionet, waarvan de maker, Giuseppe, wenst dat die tot leven zou komen – voorwaar een wonderbaarlijke creatieve transformatie!

[xiii]Mihaly Csikszentmihalyi is de belangrijkste theoreticus achter het concept Flow. Flow refereert aan een mentale toestand waarin een persoon volledig opgaat in zijn of haar bezigheden. Voor mij is Flow één van de synoniemen van de toestand gecreëerd door het van binnenuit beleven van Creatieve wisselwerking.